About Somalia

2009 Warbixinta Xuquuqul Insaanka - Soomaliya

soomaaliya tirada dadka waxaa lagu qiyaasaa 7 million.dhula ahaan sida beesha caalamku u taqaan soomaaliya laga soo bilaabo 1960 -1991 waxaa loo qaybiyay gobolo  ay  maamuladooda kala hoggaamiyaan 3 maamul: magaalada muqdisho oo ay dhawr jeer isaga danbeeyeen maamulo ku meelgaar ah, gobolada waqooyi galbeed oo ay hogaamiyaan maamulka la magac baxay somaliland; iyo dhanka gobolada waqooyi bari oo ay ka arrimiyaan maamul goboleeedka puntland. dawladda fedraalka ee kumeelgaarka waxaa la aasaasay sanadkii 2004tii, waxaa ku talo galku ahaa inay dawladda kumeelgaarka ahi  inay laamaha dawldadda ay gaarsiiso dalka isla mar ahantaana ay qabanqaabiso doorashooyin. markii lasoo gaaray bishii 1aad 2009 markii la kordhiyay tirada baarlamaanka kumeelgaarka ayaa dawladda kumeelgaarka loo kordhiyay muddadii loogu talo galay waxaana la gaarsiiyay ilaa ogosto 2011. bishii 2aad ee 2009 markii ugu horreysay waxaa mar kaliya loo soo raray magaalada muqdisho dhamaan laamaha dawladda  kadib markii laga soo raray magaalada baydhaba . waxaa isbedel ku yimid habdhaqanka dawladda kumeelgaarka ee dhinaca  xuquuqul insaanka waxaana jiray waxoogaa hormar.

 

hormar door ah oo lagu soo celinayo nabadda iyo deganaanta kaasoo ay keentay dardargelin dhinaca siyaasadda  ayaa lagu talaabsaday kadib markii  dawladda fedraalka iyo isbahaysiga dib u xoreyntu ay bilaabeen inay hirgeliyaan nuxurkii heshiiskii ay ku gaareen dalka jabuuti bishii agosto 2008 laakiin haddana waxaa sii jirey dhibaatooyin muuqda. ka bixitaankii ciidamada difaaca qaranka ee itoobiya waxay saaxadda siyaasadda u oggolaadeen doorashadii  dawldda kumeelgaarka ee uu hogaaminayo sheekh shariif. inakastoo dawladda kumeelgaarka ahi ay la wareegtay goobo ay hore ugu sugnaayeen ciidamada itoobiya haddana kooxaha dawladda ku kacsan sida kooxda alshabaab oo ah koox ay dawladda mareykanku ku tiriso inay yihiin urur argagixiso waxay qabsadeen goobo badan ka mid ah bartamaha iyo koofurta soomaaliya oo ay hore gacanta ugu hayeen ciidamada itoobiya. waxaa kordhay dagaalada u dhexeeya ciidamada dawladda kumeelgaarka ,maleeshiyaadka isbahaystay, iyo ciidamada nabad ilaalinta africa oo dhinac ah iyo  ciidamada dawladda ku kacsan ,kooxaha argagixisada ah iyo kooxaha aad u mayalka adag  arrimahani waxay sii xumeeyeen ku tumasho baahsan oo lagula  kacay xuquuqul insaanka, taasoo ay ka mid tahay  dilitaan lagula kacay boqolaal shacab ah oo aan waxba galabsan(waxaana laga baxshay qiyaaso aad u kala badan), barakicin ku dhacday in ka badan hal milyan oo shacab kuwaasoo  hore u degganaa magaalada muqdisho, burbur loo geystay hanti fara badan gaar ahaan magaalada muqdisho..beelaha waaweyn oo hub gaar ah leh taasoo keenta marar badan in muranka u dhexeeya shakhsiyaadka iyo qabiilada dhexdoodu uu isu badalo in la is dilo. waxaa halkeedii kasii socday dilalka shirqoolka ah. inkastoo uu waxoogaa hoos u dhacay bambooyin jidadka lagu aasi jirey haddana sannadkii 2009 waxaa aad usii batay qaraxyada isbiimeynta ah  ee lagu bartilmaameedsanayay saraakiisha dawladda kumeelgaarka iyo kuwa ciidamada afrika iyo xarumahaooda. magaalada muqdisho maamuladeeda gacansaarka la leh dawladda kumeelgaarka ah ayaa  kaga gacan sareeyay ciidamada nabadgelyada magaalada muqdishi laakiinse si buuxda uguma ayna dhigin meelaha kale ee dalka. maamulada madaniga ee laga doortay maamulada somaliland iyo puntland waxay iyagu si buuxda gacanta ugu qabteen arrimaha ciidamada amaanka.

 

dawladda kumeelgaarka ahi waxay magacowday meel lagala xiriiro arrimaha xuquuqul insaanka waxayna ka qayb gashay dadaalada caalamiga ah ee lagu hagaajinayo xaaladda xuquuqul insaanka, haddana sidaas oo ay tahay sanadkii lasoo dhaafay waxaa aad usii xumaaday heerka xuquuqul insaanka  gaar ahaan goobaha ay ka taliyaan alshabaab iyo kooxaha xagjirka ah ee isbahaystay., muuqaalka arrintan ee sii xumaaday waxaa kaalin weyn ka qaatay la’aanta hay’ado dawladeed oo wax ku ool ah iyo nidaam la’aanta, baahsanaanta noocyada kal duwan ee hubka yar yar iyo kan fudud iyo iska hor imaadyada  aan kala go’a lahayn.

 

natiijo ahaan taasi waxay keentay in shacabku ayna ku samayn karin isbadalka ay rabaan imay maamulkooda ku sameeyaan habka nabadda iyo doorashooyinka dimuqraadiga ah. ku tumashada xuquuqul insaanka waxaa ka mid ah khaarajin ku lug leh arrimo siyaasadeed oo aan sharci ahayn,qafaalasho, jirdil,kufsi, jaritaan xubno bani’aadam, garaacitaan iyo iyadoo aan sharciga la horkeenay kuwa danbiyo ku kaca ee ka tirsan maamulka. sidoo kale waxaa jiray ,xaalado qalafsan, macaamil xun iyo xiritaan nolosha khatar ku ah, xiritaan aan loo aaba yeelin. maadaama ay meesha ka maqan tahay hay’ado dawladeed oo wax ku ool ah waxaa aad u yaraa in la ciqaabo kuwa geysanaya xadgudubyadaas.

 

waxaa wax iska caadi ah inuu qofku waayo xukun maxkamadeed oo caadil ah sidoo kale waxaa xayiraad lagu hayay xuquuqda gaar ahaaneed ee qofka, waxaa sidoo kale jiray xayiraado haystay xoriyadda hadalka,tan saxaafadda, midda isu imaanshaha,mid diimeed iyo mid dhaqdhaqaaq intaba.

xadgudubyada lagula kaco dumarka oo ay ku jirto kufsiga, gudniinka fircooniga ah; dhibaatooyinka ilmaha loo geysto, ciidameynta ilmaha yar-yar, tahriibinta dadka,faquuqitaanka kooxaha diin ahaan iyo qabiil ahaan laga badan yahay , xadgudubyada lagu hayo dadka shaqaalaha ah, xoog ugu shaqaysiga oo ay ku jirto in ilmaha lagu shaqayso waxay dhamaan arrimahani ahaayeen dhibaatooyin.

 

dawladda kumeelgaarka ahi waxay waxoogaa hormar ah ka sameysan habka ay ula dhaqanto xaaladaha xuquuqul insaanka  sida ay ku warrantay hay’ad xuquuqul insaan oo fadhigeedu yahay magaalada muqdisho, sida ay hay’addu sheegtay dawladdu kuma ayna lug lahayn  khaarajin ku saleysan arrimo siyaasadeed,dilal toogasho ah  iyo  dad la waayey. booliiska dawladda kumeelgaarka waxay si wax ku ool ah uga jawaabayeen dhibaatooyinka ku saabsan xuquuqul insaanka waxaana hoos udhacay eedaha loo jeedinayo ciidamada amaanka ee dawladda. halka ay dawladda kumeelgaarka ahi ku talaabsatay hormarkan maamulada somaliland iyo puntland waxaa jiray hoos u dhac weyn oo ah dhinaca daryeelka xuquuqul insaanka.  bishii maarso 2008 sida uu ku warramay khabiirka madaxa banaan ee qaramada midoobay u qaabilsan arrimaha xuquuqul insaanka soomaaliya inkastoo xaaladda xuquuqul insaanku ay guud ahaan ahayd mid sii xumaanaysay haddana waxaa jiray hormar dhinaca wacyiga xuquuqul insaanka oo meelo dalka ka mid ah ka socday.. 17kii sebtember warbixintii uu golaha loo dhan yahay ee qaramada midoobay ka hor akhriyay khabiirka madaxa banaan ee arrimaha xuquuqul insaanka waxa uu ku eedeeyay kooxaha xagjirka ahi inay sii hurinayaan colaadaha iyagoo beerdaraynaya furasadaha nabadda ee ka dhashay hanaankii nabada ee jabuuti iyo ka bixitaankii ciidamada itoobiya ay soomaaliya ka baxeen, sidoo kale waxayna ka faa’iideysaneyn fursadda ay furtay dawladda ku meelgaarka oo ku dhawaaqday inay hirgelinayso shareecada islaamka..

 

kooxaha ku kacsan dawladda kumeelgaarka ,kuwa mintidka ah, kooxaha argagixisada ee ay ka mid tahay alshabaab oo ay xubnaheedu ku xiran yihiin alqaa’ida  waxay galeen xadgudubyo dhanka bani’aadminimada oo aad u foolxun oo ay ku jirto dil lagula kacay xubno ka mid ah dawladda kumeelgaarka iyo dad shacab ah, waxaa kale oo lagu eedeeyay  afduub, dad la waayey , weeraro ay u geysteen dad wariyayaal ah iyo shaqaale gargaar, hogaamiyayaasha bulshada rayadka, iyo dadka u ololeeya xuquuqul insaanka, waxaa kale oo ay xayiraad saareen xoriyadda dhaqdhaqaaqa waxayna sidoo kale bara kiciyeen dad rayad ah.

 

Ilaalinta Xuquuqul Insaanka

Qaybta 1-aad             ixtiraamka madaxbanaanida qofka oo ay ku jirto inaana si sharci darro ah looga qaadin noloshiisa.

a.       Dulmiga Ama Sharci Darida Noolal Diidka.

 

waxaa jiray warbixino dhawr ah oo lagaga cabanayo ciidamada nabadgelyada dawladda kumeelgaarka ah  iyo maleeshiyaadka la safan kuwaasoo lagu eedeynayay inay ku kaceen dilitaan sharci darro ah laakiinse eedeyntu waxay ahayd mid ka hooseysa sidii ay xaaladdu ahayd labadii sano ee hore.

dagaaladii ku dhex maray magaalada muqdisho ciidamada  dawladda kumeelgaarka iyo ciidamada ay bahwadaagta yihiin oo dhinac ah iyo ciidamada ka horjeeda dawladda waxay keentay dhimashada ugu yaraan dad lagu qiyaasay 1000 qof oo rayad ah , sidoo kale waxaa muqdisho ka dhacay dilal siyaasadeysan iyo shirqoolo( fiiri qaybta 1.g)

 dilitaanka ku saleysan siyaasadda ee ay lagu eedeynayo kooxaha dawladda kumeelgaarka,kooxaha xagjirka ah, iyo ururada argagixisada waxay sababtay dhimashada 10 sarkaal oo ah madax sare oo dawladda kumeelgaarka ka tirsanayd tiradan oo ka yar sidii ay xaaladdu ahayd sanadihii hore( fiiri qaybta 1.g).

dadka caanka ah ee nabadda u ololeeya,oday dhaqameedyada iyo qoysaskooda waxay noqdeen bartilmaameed waxaana loo dilay ama loo dhawacay dadaalada xagga nabadda ee ay ku dhex jireen awgeed.. inkastoo aan marna dawladda kumeelgaarka ah aan lagu eedeyn inay ku lug lahayd dilalka noocan oo kale ah haddana waxay dawladdu ku guuldareysatay inay ogaato ama ay ciqaabto kuwa dhibaatooyinkaas geysanaya. Markay taariikhdu ahayd 1dii janaayo 2009 waxaa xoogaga alshabaab iyo kooxaha gacansaarka la lehi  ay ku dileen magaalada BAYDHABA cabdulaahi cabdi cigaal  oo xubin ka ahaa guddiga dib u heshiisiinta.waxaa la rumaysan yahay in loo dilay isagoo ahaa nin hormuud ah oo dawladdana xiriir la leh. Sidoo kale markay taariikhdu ahayd 30kii maarso rag hubaysan ayaa magaalada muqdisho ku dilay CABDIRAXMAAN MAXAMUUD JIMCAALE (SHIFTI) iyo laba qof oo kale. Sidoo kale 15kii april rag hubaysan oo aan haybtooda la aqoonin ayaa magaalada muqdisho ku khaarajiyay CABDULAAHI CIISE ABTIDOON  oo ahaa xubin ka tirsan baaralmaanka. Waxaa xusitaan mudan in SHIFTI iyo ABTIDOON labaduba ay ahaayeen laba nin aad ugu lug lahaa dib u heshiisiin laga dhex waday dawladda kumeelgaarka ee sheikh shariif hogaamiyo  iyo kooxaha xagjirka ah ee kazoo horjeeda. Markay taariikhdu ahayd 16kii agosto rag indhahooda qariyay aya waxay magaalada muqdisho ku dileen CUMAR CALI CALASOW(fiasco) oo ahaa nin ka shaqeeya arrimaha samafalka , fiasco wuxuu hore u ahaan jiray korneyl ka tirsan dawladdii siyaad barre. Markay taariikhdu ahayd sebtember 7deedii waxaa magaalada muqdisho lagu dilay CALI AXMED(CIRRO)  oo ahaa hogaamiye dhaqameed laga yaqaano magaalada muqdisho isla mar ahaantaana ahaa afhayeenka beelaha hawiye garabka taageersan dawladda kumeelgaarka.CIRRO wuxuu marar badan ku dhaleeceeyay kooxda alshabaab iyo kooxaha kale ee xagjirka ah falalka arxan darrada ah . gobolka bakool kooxaha alshabaab waxay qudha ka jareen UGAAS AADAN NUUR MATAAN(MADOOBE) oo ay ku eedeeyeen inuu khadka isgaarsiinta kula hadlay sarkaal ka tirsan dawladda kumeelgaarka. Marar dhawr ah ayaa kooxda alshabaab waxay digniin dil ah u dirtay qof kasta oo la shaqeeya ama lagu tuhmayo inuu xiriir la leeyahay dawladda kumeelgaarka.

 20kii april rag hubaysan ayaa weeraray AHMED DIIRYE oo ah afhayeen dhaqan oo caan ah. Diiriye wuu ka badbaaday shirqoolkaas wuxuuna ku eedeeyay inay alshabaab ku lug lahaayeen arrintaas.si la mid ah sidii hore dilalka loogu geysan jiray dadka nabadda u ololeeya oo kale unbay arrintani noqotay mana dhicin  in  dhamaadkii sanadka lasoo xiro dadkii ku lugta lahaa arrimahan.

 Si ka duwan sidii sanadihii hore oo kale marna dawladda kumeelgaarka ah laguma eedeyn dilal qorsheysan oo shakhsiyaad loo geystay sidoo kale dawladda laguma eedeyn inay adeegsatay cudud militari oo sababtay dhimashada dad mudaaharaadayay (fiiri qaybta 2.b).

Bsihii luuliyo sida ay ku warrantay HUMAN RIGHTS WATCH oo ah hay’ad caalami ah oo aan dawli ahayn maamulka Somaliland wuxuu geystay xadgudubyo dhanka xuquuqul insaanka sidoo kale maamulku wuxuu abuuray mushkilad dhinaca doorashada  oo khatar ah.

Ma jirin wax warbixinno ah oo muujinaya in dawladda kumeelgaarka ahi ay laysay ilmo yar-yar. Waxaa jirtay ilmo yar-yar oo goobaha ay joogaan ay ku dul dagaalameen ciidamada dawladda kumeelgaarka iyo kuwa kooxaha xagjirka ah.

Intii lagu jiray sanaddkii 2009 kooxaha dagaalamaya waxay marar badan duqeyn u geysteen villa soomaaliya oo ah xarunta madaxtooyada. 22kii febraayo kooxda alshabaab waxay weerareen ciidamada nabad ilaalinta AMISOM taasoo keentay dhimashada 11 askari oo u dhashay dalka BURUNDI. 11kii luuliyo weerar loo adeegsaday hoobiye oo ay kooxda alshabaab ku qaadeen xarunta madaxtooyada ayaa waxaa ku dhintay 3 ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta afrika. Hoobiyayaal kale oo dhawr ah kuwaas oo lagu weeraray madaxtooyada ayaa ku dhacay xaafado ay dad rayad ahi deggan yihiin taasoo sababtay dhimashada iyo dhaawaca dad shacab ah, burbur hanti iyo barakac. Kooxda alshabaab waxay iyadu bilowday weeraro ay ku qaaday dawladda kumeelgaarka oo ka dhacay magaalada muqdisho weeraradaas kuwii ugu darnaa waxay dhaceen bilihii may iyo juun waxaana dagaaladaas ku dhintay dad lagu qiyaasay 500 qof sidoo kale waxaa guryahoodii ka barakacay dad lagu qiyaasay 250,000 qof. Qaybtii labaad ee sanadii 2009 kooxda alshabaab waxay bilowday inay weeraro joogto ah ku qaaddo goobaha ay dawladda kumeelgaarka ahi ka taliso waxaana hay’adaha xuquuqul insaanka ee maxaliga ahi ku eedeeyeen alshabaab inay mas’uul ka yihiin dilka, dhaawacyada, jirdilka iyo ku xadgudubka xuquuqul insaanka loo geysanayo dadka shacabka ah.

Kadib marka ay dagaaladani dhacaan weerar celiska ay sameeyaan ciidamada amisom iyo kuwa dawladda kumeelgaarka oo isugu jira hoobiyaal iyo dagaalo ka dhaca wadooyinka ayaa iyagana waxaa ka dhasha dhimasho dad shacab ah.

 27kii april weerar hoobiyaal ah oo lala beegsaday xarunta baarlamaanka ayaa waxaa ku dhintay sarkaal ka tirsan ciidamada booliiska, iyo sadex ciyaal iskuul waxaana ku dhaawacmay dhawr qof oo kale. Sidoo kale weerar hoobiyayaal ah oo lala beegsaday dugsiga booliiska markay taariikhdu ahayd 17kii may ayaa geystay khasaare isugu jira dil iyo dhaawac soo gaaray dadkii shacabka ahaa ee agagaarka ka dhawaa.

 11kii sebtember kooxo gacansaar la leh alshabaab ayaa hoobiyayaal ku weeraray xarun ay daganaayeen saraakiil curyaamiin ah ooh ore uga tirsanaan jiray ciidankii xoogga dalka soomaaliya weerarkan ayaa keenay dhimashada 11 ka mid curyaamiintii halkaas degganaa waxaana ku dhaawacmay 20 kale, mas’uuliyadda weerarkan waxaa sheegatay kooxda alshabaab.

 Intii lagu jiray sanadkii 2009 qulqulado dhex maray kooxo diimeed mayal adag iyo kuwo qunyar socod ah, iyo qulqulado dhex maray kooxo xag jir ah ayaa kahasaaro u keenay kumanyaal dad shacab ah iyadoo kumanyaal kalana ay bara kaceen.

 Tusaale ahaan bishii janaayo dagaalo ku dhex maray gobolka galgaduud kooxaha AHLU SUNNA WAL JAMAACA oo ah koox qunyar socod ah oo aan markii hore ahaan jirin koox siyaasadeed iyo kooxda alshabaab ayaa waxaa ku dhintay dad lagu qiyaasay 100 qof waxaana ku bara kacay dad lagu gaaraya 160,000 qof.

 Bishii oktoobar 1deedii  dagaalo kale ayaa  magaalada kismaayo ku dhex maray kooxda alshabaab iyo kooxda xisbul islaam  oo markii hore ahaa kooxo isku bahaystay la dagaalanka dawladda ku meelgaarka waxaana dagaalkaas ku dhintay ilaa 30 qof waxaana ku dhaawacmay 100 kale.

 Kooxo xagjir ah ayaa miino ay wadada garabkeeda ku aaseen  degmada shibis ee magaalada muqdisho 11kii maarso waxaa ku dhintay general CUBEYD CALI oo ahaa madaxa nabadgelyada ee labadii ra’iisul wasaare ee ugu danbeeyay.jananka waxaa la geeriyooday 2 ilaaladiisa ah iyo walaalkii.

 I8kii juun kooxda alshabaab waxay sheegatay mas’uuliyadda baabuur lagu qarxiyay hotel ku yaal magaalada BELEDWEYNE.. qaraxan ismiidaamiinta ah oo burbureay dhamaan dhismihii hoteelka waxaa ku dhintay dad lagu qiyaasay 40 qof waxaana ku dhaawacmay 100 kale. Dadka dhintay waxaa ku jiray madax siyaasadeed iyo kuwa dhanka nabadgelyada ah oo ka tirsan dawladda kumeelgaarka sida CUMAR XAASHI AADAN oo ahaa wasiirkii nabadgelyada qaranka, oday dhaqameedyo iyo hogaamiyaal beeleed.

 3dii diseembar qarax ismiidaamin ah oo lala beegsaday xaflad ka dhacday hotel shaamow ee magaalada muqdisho taasoo loo sameeyay arday ka qalin jabinaysay kulliyadda caafimaadka ayaa waxaa ku dhintay 22 qof oo ay ku jiraan 3 wasiir oo ka mid ah dawladda kumeelgaarka.

Goobta xafladda waxaa ku geeriyooday wasiirka caafimaadka, qamar aadan cali, wasiirka waxbarashada axmed cabdulaahi sheikh maxamed ( waayeel) iyo wasiirka waxbarashada iyo tacliinta sare prof ibraahin xasan caddow waxaa kaloo goobta ku geeriyooday aqoonyahano,wariyayaal goobta u yimid inay tabiyaan dhacdada xafladda iyo dad ay qaraabo ahaayeen ardada qalin jabinaysay. Qaraxan waxaa ku dhaawacmay 60 qof oo kale.

 Intii lagu jiray sanadka kooxo xagjir ah ayaa mas’uul ka ahaa dilal loo geystay saraakiil ka tirsan maamulka puntland.

26kii april ayaa kooxo hubaysani waxay dileen YAASII SACIID XUSEEN oo ahaa guddoomiyihii gobolka karkaar ee maamul goboleedka puntland isagoo ku guda jiray dib u heshiisiin uu ka dhex waday laba jifo oo dagaalamay

29kii april waxaa magaalada gaalkacayo lagu dilay madaxa laanta nabadsugidda puntland ee gobolka mudug dilka sarkaalkan waxaa loo adeegsaday bam lagu aasay wadada dhinaceeda.

5tii agosto rag hubaysan oo aan haybtooda la garanayn ayaa magaalada gaalkacayo waxay ku dileen wasiirkii warfaafinta puntland mudane warsame cabdi shirwac kadib markii ay tacshiirad oodda kaga qaadeen isagoo gaarigiisa ku jira. Wasiirku wuxuu ka mid ahaa koox hordhac u ahayd booqasho uu madaxweynaha puntland ku iman lahaa gaalkacayo si uu dadka deegaanka ugala hadlo arrimaha nabadgelyada .

 Sidoo kale waxaa la dhaawacay saraakiil ka tirsan dawladda kumeelgaarka. Waxaa dhaawac lasoo gaarsiiya wasiirka arrimaha gudaha dawladda kumeelgaarka ABDIQAADIR CALI CUMAR kadib markii miino loo dhigay wadada barbarkeeda, qaraxaas waxaa ku dhintay  qof kaaliye u ahaa wasiirka waxaana dhaawac kazoo gaaray mid ka mid ah ilaaladiisa.

 Kooxaha xagjirka ahi iyagoo isku dayaya inay meel mariyaan xukun dhinaca bulshada ah ayay dileen dhawr qof

Dad aan la garanayn ayaa dilay shakhsiyaad la yaqaan intii lagu jiray sanadka.

 Intii sanadka lagu jiray dad aan la garanayn  ayaa dilay laba wareiye oo lahaa hay’ado saxaafadeed (fiiri qaybta 2.a)

 Weeraro lagu qaaday shaqaalaha samafalka,shaqaalaha hay’adaha aan dawliga ahayn, iyo ciidamada nabad ilaalinta afrika ayaa waxaa ka dhashay dhimasho intii lagu guda jiray sanadka( fiiri qaybta 5)

 Intii lagu jiray sanadka boqolaal rayad ah ayaa ku dhintay dagaalo dhex maray maleeshiyo beeleed. Dagaaladu awxay ka dhasheen iyadoo maleeshiyo beeleedyadu ay raadinayaan awood siyaasadeed ama ay rabaan inay hantiyaan dhul iyo dhaqaale waxaa kaloo dagaalada sababa aargudasho,burcadnimo iyo falal danbiyeed, muran ka dhasha hantida gaarka iyo guurka sidoo kale dagaaladu waxay ka dhasheen kufsi, muran qoyseed,dilal iyo afduubasho. Maadaama ayna jirin wax sharci iyo kala dambeyn ah waxaa aad u yar kiisaska noocaas ah ee ay laamaha maamulku baaritaan ku sameeyeen waxaana aadba u yaraa warbixinada ku saabsan wax talaabo ah oo hanaanka cadaaladdu ka qaatay.

 Xasarado ayaa ka oggmay magaalada gaalkacayo oo ah magaalo ah xuduud kala qaybsisa puntland iyo gobolada bartamaha iyo koofurta soomaaliya kadib markii dagaalo googoos ahi ay halkaas ku dhex mareen maleeshiyo beeleed.

Kadib dagaalo ka dhacay magaalada gaalkacayo 20 luuliyo waxaa lagu dilay magaalada gudaheeda shakhsiyaad dhawr ah oo la yaqaan kuwaasoo inta badan ku saleysnaa kala aargudasho.

Intii u dhaxaysay luuliyo iyo sebtember dagaal beeleed ka dhacay XARARDHEERE  oo ka tirsan gobolka mudug  waxaa ku dhintay dad lagu qiyaasay 20 qof tiro kalana way ku dhaawacantay.

5tii agosto waxaa isla deegaanka xarardheere lagu dilay 5 qof sidoo kale  isla 6dii sebtember 6 kale ayaa lagu dilay halkaas kadib markii ay fashilantay waanwaan laga dhex waday labada beelood.

 Intii lagu jiray sanadka dagaalo beeleed soo noqnoqday ayaa waxaa ku naf waayey dhawr qof dagaaladaas oo ka dhacay xuduudka u dhexeeya gobolada hiiraan iyo shabeelaha dhexe.

 Markay taariikhdu ahayd 12kii agosto dagaal ka dhashay laba beeleed dhexdooda oo salka ku haya muran ka taagnaa dhul iyo ceelal oo ka dhacay UFWEYN iyo QANDALA oo ka tirsan maamul goboleedka puntland  ayaa waxaa ku dhintay 5 qof tiro kalana way ku dhaawacantay. Muranku markii danbe wuxuu isu badalay dagaal fool ka fool ah kaasoo ay ku dhinteen dad gaaraya 40 qof tiro kalana way ku dhaawacantay intii lagu jiray sanadka. Dabayaaqadii sebtembar ayaa madaxweynaha puntland faroole wuxuu booqday deegaanada ay shaqaaqadu ka dhacday si uu u xoojiyo dadaalo nabad raadin ah oo ay ku lug lahaayeen siyaasiyiinta deegaanka iyo hogaamiye dhaqameed.

21kii oktoobar madaxweynaha maamul goboleedka puntland  ayaa dib ugu noqday UFEYN isagoo labada dhinac hor dhigay qodobo heshiis.

 April 5 qof ayaa lagu dilay dagaal beeleed ku saleysan dhul beereed kaasoo ka dhacay deegaanka CEEL BARDAALE oo ah agagaarka GABILEY, SOMALILAND. In ka badan 100 oday dhaqameed ayaa isugu tagay deegaanka KALABAYDH waxayna ku guuleysteen xabad joojin ay dhex dhigeen  beelihii dagaalamay iyagoo u maray hab dhaqameed .

 11kii luulyo arrin la xiriirtay muranka ceelbardaale ayaa ka dhacday wadada u dhaxaysa boorama iyo gabilay kadib markii  maleeshiyo hubaysan oo aan haybtooda la garaneyn ay joojiyeen  dad u kala baqoolayay magaalooyinka boorame iyo gabiley  iyagoo la dagay 10 ka mid ah dadkaas waxayna markii danbe dileen 4 ka mid ah . maamulka Somaliland cidna uma ayna qaban dhacdadaas. Hogaamiye dhaqameedka ayaa codsaday in dadkii falkaas geystay loo gacan geliyo booliiska.

Sannadihii 2008, iyo 2007 marna wax tallaabo ah lagama qaadan ciidamada nabadgelyada ama maleeshiyaadka haddii ay tacadiyo gaystaan , sidoo kale ma ayna jirin wax baaritaan ah oo lagu sameeyay dilalkii dhacay sanadihii hore.

Miinooyinka dhulka lagu aaso waxaa ku dhintay tiro dad rayad ah meelo kala duwan oo dalka ka mid ah (fiiri qaybta 1. g).

 b. dad la waayay

 ma jirin wax dad ah oo la waayay iyadoo lala xiriirinayo arrimo siyaasadeed, inkastoo laga yaabo inay jiraan kiisas aan la ogeyn maadaama ay fowdo jirto. Waxaa hoos u dhacay afduubka ku saleysan muraka qabiilada iyo midka la xiriira ujeeddooyin siyaasadeed.. sida ay ku warbixisay hay’ad aan dawli ahayn oo maxali ah taasoo lagu magacaabo  SAFETY PREPAREDNESS AND SUPPORT PROGRAM waxaa aad hoos ugu dhacay dhacdooyinka afduubka waxaana arrintaas qayb ahaan loo aaneynayaa maadaama ay hoos u dhaceen tirada shaqaalaha caalamiga ah ee ka hawlgala dalka soomaaliya.

 Sidoo kale intii sanadkan lagu dhex jiray waxaa hoos u dhacay xadiga dhacdooyinka afduubka ay geystaan kooxo maleeshiyo ah kuwaasoo madax furasho ka dalbada dadka ay qafaashaan. Inta badan afduubyada dhacay sanadkan waxay ka dhaceen gobolada koofurta gaar ahaan agagaarka muqdisho, halkaasoo lacagihii laga helay afduubka dib loogu soo iibsaday hub iyo rasaas. Sanadkan gudihiisa waxaa la afduubay 7 qof oo shaqaale gargaar ah iyo hay’ado gargaar isugu jira ayaa la qafaashay sanadka gudihiisa (fiiri qaybta 5).

 Burcad badeednimo iyo afduub loo geysto shaqaalaha maraakiibta ayaa hoos u dhacday gaar ahaan agagaarka gacanka cadan taasoo ku timid dadaalada calamiga ah ee lagaga hortagayo burcad badeeda iyo xiliyada badxiranka oo ay aad hoos ugu dhacaan maraakiibta isaga kala gooshta adduunka, hase yeeshee burcad badeednimadu waxay soo laba kaclaysay qaybtii danb ee sanadka taasoo caqabad ku noqotay in gargaar muhiim ah lala gaaro kumanaan qof oo gudaha ku bara kacay kuwaasoo aad u ildaran (fiiri qaybta 1.g).

 Ma jirin wax baaritaan dhanka qaanuunka ah ama talaabooyin ah oo laga qaatay dadka geysta  falalka  afduubashada sanadka gudihiisa. Dhawr qof oo sanadkoo hore(2008) la qafaashay ayaa lasii daayay.

15kii janaayo 2009  waxaa lasii daayay wariye cabdifataax maxamed cilmi  oo bishii agosto 2008  isaga iyo laba wareiye oo ajnabi ah laga afduubtay wadada u dhaxaysa xamar iyo afgooye . labadii wariye ee ajnabiga ahaa iyaga waxaa lasii daayay 25kii nofeembar .

Sidoo kale 12kii bishii agosto waxaa lasii daayay lix ka mid ah shaqaalaha hay’adaha gargaarka caalamiga kuwaasoo laga  afduubay magaalada dhuusamareeb ee gobolka galgaduud markay taariikhdu ahayd nofeembar 2008  .

3dii oktoobar waxaa kooxdii afduubka u haysatay ay sii daysay sadex shaqaale gargaar oo caalami ah kuwaasoo laga soo afduubay magaalada mandheera ee u dhaw xadka soomaaliya waxayna ula kaceen meel aan la garanayn oo soomaaliya gudaheeda ah.

 c. jirdilka,macaamil baniaadminimo oo xun, iyo ciqaab

dastuurka dawladda kumeelgaarka ah iyo kan jamhuuriyadda Somaliland labaduba waxay xaaraantinimaynayaan jirdilka. Sidoo kale dastuurka maamul goboleedka puntland wuxuu mamnuucayaa jirdilka haddii ayna shareeco islaam ahi xukun ahaan u ridin in qof la jirdilo.. si ka duwan sidii sanadihii hore dhici jirtay ma jirin wax warbixino ah oo sheegaya in dawladda kumeelgaarka, maamul goboleedka puntland iyo maamulka Somaliland ay ku kaceen waxjirdil ah. Maleeshiyaadka qabiilada eek ala duwan iyo kuwa alshabaab waxay halkoodii kasii wadeen inay jirdilaan dadka iyaga kazoo horjeeda iyo dadka rayadka ah.dadka u dhuun daloola arrimaha waxay sheegayaan inay jiraan kiisas jirdil ah oo aan la sheegin.

Si ka duwan sidii sanadihii hore dhici jirtay oo kale ma jirin wax warbixin ah oo tilmaameysa in dad isugu soo baxay meel raashika lagu qaybiyo la dilay ama la dhaaawacay. Sidoo kale ma jirin warbixino tilmaamaya booliis dumar kufsaday sidii dhacday sanadihii hore oo kale.laakiisne waxaa la sheegayaa inay dhaceen dhacdooyin ay maleeshiyaad ku kufsadeen dumar si ay ugu ciqaabaan kooxo ay colaadi kala dhaxayso. Kufsigu waa mid inta badan ka dhaca qabaa’ilada marka ay dagalamayaan

Sanadihii 2007 iyo 2008 ma jirin warbixino tibaaxaya wax talaabo ciqaabeed ah oo laga qaatay ciidamada nabadgelyada ee dawladda kumeelgaarka, kuwa maamulka Somaliland ,kuwa qabqablayaasha dagaalka,kuwa maleehiyaadka marka ay ku kacaan falal isugu jira jirdil,garaacitaan,kufsi, iyo xadgudubyo kale..

Si ka duwan sidii sanadihii hore dhici jirtay oo kale maamulka puntland waxay talaabo ka qaadeen sarkaal booliis ah oo lagu eedeeyay inuu xadgudub gaystay.

Taariikhdu markay 6dii agosto xaafadda garsoor ee magaalada gaalkacayo maamulka magaaladu waxay soo xireen nin sarkaal booliis ah kaasoo lagu eedeeyay inuu adeegsaday awood xad dhaaf ah kadib markii uu dilay nin ganacsade ah oo diiday inuu tuso shatiga ganacsiga. Sidoo kale 27kii sebtember booliiska magaalada boosaaso waxay xireen sarkaal ka tirsan booliiska oo ku lug lahaa dhimashada qof rayad ah.

 Xaaladaha xabsiyada iyo xarumaha dadka lagu hayo.

Dhamaan gobolada dalka xaaladda xabsiyadu waxay ahayd mid aad u qalafsan oo khatar galinaysa nolosha. Dhamaan xabsiyada dalka waxaa ka jirta daryeel caafimaad xumo,helitaan la’aan daryeel caafimaad, dadka oo aad uga badan intii loogu talo galay,cunto iyo biyo yaraan.waxaa marar badan dhacda in waardiyuhu ay dhibaatooyin u geystaan maxaabiista.dadka qarabada la ah maxbuuska iyo qabiilkiisa ayaa laga rabaa inay dhiibaan kharashka xirnaanta , meelo badan oo dalka ah qofka maxbuuska ahi wuxuu ku tiirsan yahay cunto uu ka helo dad ay qaraabo yihiin ama hay’ado samafal.

Sida ay ku warramayso hay’ad ka shaqaysa arrimaha xuquuqul insaanka oo ka hawlgasha magaalada muqdisho waxaa hormar lagu sameeyay xaaladaha xabsiyada waxaana marar badan waardiyayaasha xabsiyadu ay si fiican uga jawaabaan cabashooyinka laga keenayo dhinaca daryeelka aadminimo.marka loo eego sanadihii hore xabsiyada dawladda kumeelgaarka ah waxaa ku jira maxaabiis aad u tiro yar, xabsiga dhexe ee magaalada muqdisho oo ah xabsiga kaliya ee ay dawladda kumeelgaarka ahi hadda u shaqeeya  waxaa ku jira dad lagu qiyaasay 400 oo maxbuus. Hoos u dhaca maxaabiista u xiran dawladda kumeelgaarka ah waxaa loo aanaynayaa hanaanka dib u heshiinta oo aan xooga saareynin xiritaanka iyo sidoo kale iyadoo ayna jirin hay’ado kobacsan oo u tababarn xiritaanka dadka loo aaneynayo inay xagal daacinayaan hawlaha dawladda. Barnaamijka hormarinta qaramada midoobay ( UNDP) waxa uu taageera ka geystay dib u habeynta sharciga iyo garsoorka. Hanaanka UNDP ee taageerada oo lasii mariyay  golaha talo siinta booliiska  darteed ayaa waxaa suurta gashay in labadii sano ee ugu danbaysay laga sii daayo maxaabiis dhan 5000 dalka soomaaliya.

 Si ka duwan sidii dhacday sanadihii hore oo kale ma jirin wax warbixin ah oo tilmaamaysa jiritaanka xabsiyo gaar ahaaneed oo ay maamulaan maleeshiyaad dawladda gacan saar la leh . Waxaa lagu waramayaa in Xoogaga ka horjeeda dawladda kumeelgaarka,kooxaha xagjirka ah,iyo hogaamiyaasha qabiilada  ay wali leeyihiin xarumo xiritaan oo aad u liita kuwaasoo waardiyahoodu ay dhibaatooyin u gaystaan dadka maxaabiista ah. Kooxaha alshabaab iyo qolyaha gacansaarka la leh ayaa iyagu waxay gobolada bartamaha iyo koofurta ku leeyihiin xarumo ay dadka ku xiraan kuwaasoo xaaladooda aad looga dayrinayo. Kumanyaal maxaabiis ayaa si dayacxumo ah oo baniaadminimada ka baxsan loogu hayaa iyadoo loo haysto waxyaalo aad u fudud sida cabitaan sigaar, dhagaysasho heeso iyo xijaab la’aan.tusaale ahaan 19kii luulyo kooxda alshabaab waxay magaalada baydhabo ku xireen 2o dumar ah kadib markay ka dhaga adaygeen go,aan kusoo baxay xirashada xijaabka, sidoo kale oktoobar alshabaab waxay magaalada muqdisho jeedal ku garaaceen qof dumar ah oo ay ku ciqaabeen xijaab la’aan, sidoo kale 25kii oktoobar waxay suuqa bakaaraha ku  xireen 20 dumar.. Dumarkaas waxaa lasii daayay 3 maalmood kadib qaar ka mid ah dumarka ayaa laga qaatay lacag dhan 600,000 shilin (15 doolar). Si ka duwan sidii sanadihii hore dhici jirtay oo kale ma jirin xabsiyo teendhooyin …….. oo lagu hayo maxaabiista inta uu socdo dagaalada iyo dagaalada kadib.

Xarumaha dadka lagu xiro waxaa marar dhawr ah dhacda in ilmo yar-yar iyo dad waaweyn isku meel lagu xiro.waxaa caqabad ah in qoysaska qaarkood iayagoo dalbanaya in ilmahooda la edbiyo ay u gudbiyaan meelo dadka lagu xiro. Inkasta oo dumarka iyo raga meelo kala gooni ah lagu xiro hadana koofurta iyo bartamaha soomaaliya waxaa hal meel ah lagu wada xiraa dad la xukumay iyo kuwo eedeysan.

Maamulada puntland iyo Somaliland waxay oggol yihiin in kormeerayaal madaxbanaan ay booqdaan xabsiyada. 17kii sebtember khabiirka madaxa banaan ee qaramada midoobay u qaabilsan arrimaha xuquuqul insaanku wuxuu ku tilmaamay xaaladda ka jirta xabsiga dhexe ee magaalada Garoowe inay tahay (mid aad u xun), sida khabiirku sheegay dhibaatada ka jirta xabsiga ee ay keentay baaxadda tirada dadka ku xiran xabsiga oo ka badan tii loogu talo galay ayaa ka badan dhibaatada ula kaska ah ee maxaabiista lagula kaco. Mashruuc ay wada galeen hay’adda UNDP iyo maamulka Somaliland ayaa lagu sameeyay guddi madaxbanaan oo kormeera arrimaha maxaabiista. Sidoo kale hay’adda UNDP waxay ciidamada asluubta ee ka shaqeeya jeelasha ay ku taba bartaa arrimo dhawr ah oo ku saabsan dhibaatooyinka xuquuqul insaanka. Intii sanadka lagu jiray marna hay’adda laanqeyrta cas ee caalamiga ahi ma ayna booqanin xabsiyada Somaliland iyo kuwa soomaaliya midna balse waxaa jirtay  booqasho  ay xabsiyada Somaliland ku tageen Guddiga Maareynta Xaalada Maxaabiista oo ay isku duba riday UNDP oo isugu jira dhakhaatiir, saraakiil dawladeed, iyo wakiilada bulshada rayadka .

Intii lagu guda jiray sanadka hay’adda UNDP waxay qabanqaabisay barnaamij lagu hormarinayo xaaladda maxaabiista Somaliland iyadoo dhistay xarumo cusub isla mar ahaantaana gacan ka geysatay tababaro loo qabtay horjoogayaasha maxaabiista iyo saraakiisha garsoorka.

 d. xiritaan aan loo aaba yeelin iyo iska hayn

  maadaama ay meesha ka maqan tahay dastuur dhaqan galay ama sharci wax ilaaliya, ayaa dawladda kumeelgaarka, maleeshiyooyinka isbahaysiga la leh dawladda iyo maleeshiyaad beeleedyada kala duwan ee ka jira dalka waxay wali sii wadaan inay dadka iska qabtaan oo ay iska xiraan mana jirto wax nidaam sharci ah oo la marinayo. Inkastoo ayna jirin tiro cayiman oo laga bixiyay isla mar ahaantaana xiritaanka dadka loo geystay uu ka yaraa sidii sanadihii hore hadana hay’adaha xuquuqal insaanka iyo ururada caalamiga ahi waxay ku waramayaan inay dawladda kumeelgaarka ahi ay wali dadka xirayso inkastoo intooda badan degdeg loo sii daayo, waxaana jirta eedeymo ku aadan in garaacitaan, macaamil xumo iyo jirdilba loo geysto dadka xiran.

Sida ay ku warbixinayaan hay’adaha aan dawliga ahayn ee maxaliga ah iyo kuwa caalamiga ah sanadka waxaa weli sii socday macaamil xumo.

Meelo badan oo ka mid ah dalka xoogaga alshabaab waxay si aan loo aabayeelin ay u xiraan dad iyagoona wax eed ah u haynin.

 Kaalinta booliiska iyo ha’adaha nabadsugidda                   

 Guud ahaan booliisku waa mid aan firfircoonayn, lacag la,aan  ah, musuqmaasuqna uu ka dhex jiro. Marka laga reebo 2000 oo booliis ah oo ay qaramada midoobay tababartay oo loo yaqaan waaxda booliiska soomaaliya ciidamada loogu yeero booliiska dawladda  ee ku sugan muqdisho waxay si toos ah uga qayb qaataan qulquladaha ku saleysa siyaasadda waxayna dawlada ugu xiran yihiin qaab qabiil iyo mid qoys. Marka loo eego labada sano ee horeeyay waxaa jirtay eedeyn yar oo ku aadan in saraakiisha nabadsugiddu ay ku lug leeyihiin dil ka baxsan garsoorka,dad shacab ah oo la xabbadeeya, iska xiritaan aan loo aaba yeelin, lacag qaadasho, xatooyo iyo macaamil xumo.

 Dhanka Somaliland Boqolkiiba 60 miisaaniyadda  waxaa loo qoondeeyay habaynta maleeshiyaadka iyo ciidamada booliiska oo ay ku jiraan ciidamadii hore.

In yar oo ka mid ah xadgudubyada ay geysanayaan ciidamada booliiska iyo kuwa maleeshiyaadka ayaa lagu sameeya baaritaano, waxaana inta badan dhibaato ah in xukunka aan la isku qaadin. Inta badan booliisku wuxuu ku fashilmay inuu ka hortago qulquladaha beelaha.

 Ciidamada booliiska ee maamul goboleedka puntland si ka duwan sidii sanadihii hore waxay si toos ah marar badan u helayeen mushaaraadkooda. Inkastoo ra’iisal wasaaraha dawladda kumeelgaarka ah iyo madaxweynaha maamul goboleedka puntland ay bilaabeen wadahadal looga gol leeyahay iskaashi laga wada sameeyo dhinaca nabadgelyada iyo samaynta Ciidankii Qaranka Soomaaliya haddana maleeshiyaadka hubaysan ee maamulka puntland ma aha kuwo isbahaysi la ah dawladda fedraalka.

 Xiritaanka  iyo qabashada

 Nidaamka garsoorku maaha mid dib loo yagleelay,mana aha mid nidaamsan qaanuun ahaan, sidoo kale maaha mid waxqabad leh oo ku baahsan gobolada dalka. Markii ay jirtay dawladdii hore haddii qof la xirayo waxaa nidaamku ahaa in la hayo caddeyn dhab ah oo kasoo baxday hay’adaha ku shaqada leh si loo qabto qofkii la xirayo waxaa kaloo muhiim ahaa in qofka maxbuuska lala socodsiiyo eedeymaha iyo go’aamada arrinkiisa ku saabsan sidoo kale waa inuu heli karaa  qareeno iyo xubnaha qoyskiisa iyo shuruucda kale ee ilaalinaysa qofka xiran, hadana sidaas oo ay tahay waxaa nadir ahaa in la meel mariyo damaanad qaadyadaas. Mana jirin nidaam damiinasho ama wax la mid ah.

 Xiritaanku wuxuu ahaa dhibaato dalka oo dhan ka jirta

 Intii sannadka lagu jiray maamulada Somaliland iyo puntland waxay si aaba yeel la’aan ah u xireen wariyayaal (eeg qaybta 2.a), laakiinse dawladda kumeelgaarka ahi sidii dhacday sanadihii hore ma ayna xirin wariye, shaqaale hay’ad aan dawli ahayn  iyo shaqaalaha qaramada midoobay toona.(eeg qaybta 4).

 Si ka duwan sidii dhacday sanadihii hore maleeshiyaadka xulufada la ah dawladda kumeelgaarka ahi ma ayna sameynin xiritaan iska qabso ah iyadoo qoysaskooda laga  dalbanayo lacag madax furasho ah si loo sii daayo.

Sidoo kale ma jirin wax warbixinno ah oo ku saabsan in booliiska dawladda kumeelgaarku ay xiritaan u geysteen dad aan lasoo eedayn.

Dhanka maamulka Somaliland waxaa jiray warbixinno ku saabsan xarig ku saleysan arrimo siyaasadeed. Markay taariikhdu ahayd 4tii april booliisku waxay magalada Hargeysa ku xireen laba ka mid ah imaamyada masaajida oo kala ah sheikh axmed dayib iyo sheikh cabdulaahi maxamuud. Sheikh axmed dayib xarigiisa waxaa loo aaneynayaa faaloo uu ka jeediyay khudbaddii jimcaha oo uu kaga hadlay doorashada madatinimada ee la filayo inay dhacdo.maamulka Somaliland wax faahfaahin ah kama bixin sababta loo xiriay culimada waxaana labada sheikh lasii daayay 6dii april iyadoo aan wax eed ah lagu soo oogin.. 14kii april booliiska Somaliland waxay xireen Boqor Saleebaan Xassan  waxaana loo xiray isagoo ka qayb galay isu soo bax ay kooxaha mucaaradku qabanqaabiyeen maalin ka hor. 2okii agosto waxaa magaalada Boorame lagu xiray wakiiladii  xisbiya mucaaradka  UCID iyo KULMIYE  ee degmada  waxaana lagu eedeeyay inay nabadgelyada wax u dhimayeen iyagoo ku jiray abaabul dibadbaxyo aanay dawladu oggolaanin. Labada mas’uul waxaa lasii daayay 21kii agosto iyagoo aan wax eed ah lagu soo oogin. Waxaa jira warbixinno tilmaamaya inay jiraan dad muddo dheer la iska haya iyagoo maxkamad sugaya. Maleeshiyaadka iyo kooxaha waxay iska hayaan maxaabiis muddo dheer iyagoo aan u hayn wax eed ah -----------

 Maamulada soomaaliya waxay dad door u xireen iyagoo lagu eedeeyay argagixiso iyo inay taageeraan alshabaab.

Alshabaab iyo kooxaha xagjirka ahi dadka way iska xiraan. Tusaale ahaan, 26kii maarso maleeshiyaadka alshabaab waxay xoog ku kala kexeeyeen dad si nabad ah  ugu mudaaharaadayay magaalada Baydhaba iyagoo ka cabanayay amarro ay kooxda lashabaab kazoo saartay ka ganacsiga iyo cunitaanka  qaadka 24kii maarso. Intii lagu guda jiray mudaaharaadka iyo markuu dhamaaday kooxda alshabaab waxay xirxirtay dad lagu qiyaasay 50 qof oo u badnaa dumar.

9kii april hal qof ayaa lagu dilay 3 kalena way ku dhaawacantay kadib markii maleeshiyaadka alshabaab ay rasaas ku fureen dad ka ganacsada qaadka magaalada diinsoor ee gobolka bakool  gudaheeda. 18kii may degmooyinka marka iyo baardheere kooxda alshabaab waxay dhalinyarada ka mamnuuceen cayaaraha

19kii may  oo ah kadib markii ay alshabaab ciyaaraha mamnuuceen  kooxo hubaysan oo alshabaab ka tirsan ayaa waxay xireen dhawr qof oo dhalinyaro ah  kuwaasoo ku  ciyaaraya garoon ku yaal degmada marka. Dhalinyarada la xiray waxaa lasii daayay 12 saacadood iyadoo looga digay inayna mar kale ciyaari Karin kubadda cagta. Amarkan ku saabsan ciyaarta waxaa ka horeeyay mid kale oo ay alshabaab ku mamnuuceen in telefishinada laga daawado ciyaaraha iyo aflaamta. 13kii juun kooxda alshabaab waxay magaalada kismaayo dhexdeeda ka mamnuuceen in aflaamta lagu daawado DVD ama telefishan iyo in sidoo kale moobilada oo sawiro lagu kaydsado. Alshabaab waxay digniin adag kasoo saartay inay xoog kusoo gali doonaan guryaha shakhsiyaadka lagu tuhmo inayna amarkan u hogaansamayn.

16kii ogosto kooxda alshabaab waxay jeedal ku garaaceen nin dhalinyaro ah oo ay ku eedeeyeen inuu moobilkiisa ku kaydsaday sawiro aan anshaxa waafaqsanayn.

19kii luulyo maamulka xisbul islaam ee degmada afgooye ee gobolka shabeelaha dhexe  waxay xireen 9 oday dhaqameed oo degaanka caan ka ah. Xiritaanka odayaasha waxaa lala xiriiriyay iyagoo ku lug lahaa caadada istunka oo ah  caado deegaanka laga yaqaano. Mar sii horeysay ayay maamulka xisbul islaam mamnuuceen caadadan iyagoo ku hanjabay in cidii amarkooda fulin wayda ay ciqaab mudan doonto. Odayaasha waxaa lasii daayay 20kii luulyo kadib markii ay hal habeen ku xirnaayeen xabsiga afgooye.

 e. Dadka Cadaalad La’aanta Lagu Xukumo

 dastuurka kumeelgaarka ah  wuxuu  leeyahay garsoor madaxbanaan  laakiinse ma jiro nidaam garsoor oo wax ku ool ah kaasoo shaqeynaya. Sida ku cad axdiga kumeelgaarka waxaa lagama maarmaan ah in la qoro axdi cusub oo badalaya dastuurkii 1960kii oo shaqaynayay ilaa 1990kii markii ay duntay xukuumaddii uu hogaaminayay siyaad barre. Wali waxaa muuqanaysa in loo noqdo dastuurkii hore mabda’ ahaan maadaama axdiga cusubi uuna arrimo badan daboolayn.

 Axdiga kumeelgaarka ah waxaa ku jira gole sare oo cadaalad, maxkamad sare,maxkamad racfaan,iyo maxkamado heerka darajada 1aad, laakiinse ficil ahaan intan midna ma jirto. Qaar ka mid ah gobolada dalka waxay dadka deegaanku samaysteen maxkamado ku eg degaankooda kuwaasoo ku tiirsan qabiilka ugu muuqaal weyn deegaanka iyo kooxaha maamulka.deegaanada intooda badan nidaamka garsoorku  waa mid isku dhaf ah oo isugu jira xeer dhaqameed,shareecada, iyo xeerkii ciqaabta ee wixii ka horeeyay 1991dii.

 13kii may madaxweyne sheikh shariif wuxuu qalinka ku duugay go,aan ay baarlamaanku ku gaareen in shareecada islaamka dalka lagu xukumo. Laakiinse dhamaadkii sanadka ma jirin hay’ad dawladeed oo hirgelisay ku dhaqanka shareecada. 5tii agosto madaxweyne sheikh shariif wuxuu aasaasay maxkamad ay leeyihiin ciidamada milatariga ee dawladda kumeelgaarka laakiinse maxkamadani caadi ahaan uma ayna hawl galin. Meelaha ay ka taliyaan kooxaha alshabaab waxaa laga hirgeliyay shareecada laakiinse alshabaab ma haystaan garsoorayaal  si fiican ugu tababaran hagitaanka kiisaska taasoo marar badan keenta xukuno aad u qalafsan iyo kuwo aan caadi ahayn.

 Tusaale ahaan 28kii janaayo magaalada kismaayo waxaa gacanta looga jaray nin lagu eedeeyay inuu xaday 3 jawaan oo ah shabakadda kalluunka lagu dabto. 9kii maarso 4 dhalinyaro ah oo da’dooda lagu qiyaasay inta u dhaxaysa 15-18 sano ayaa lagu xukumay dil iyagoo kufsaday gabar 18 jir ah. Xukunkaas waxaa loogu baddalay 100 karbaash midkiiba maadaama ayna dhalinyaradu hore u guursan.

Dastuurka Somaliland wuxuu tibaaxayaa  garsoor madaxbanaan; laakiinse dhab ahaan garsoorku maaha mid madaxbanaan. Dastuurka kumeelgaarku waa mid ku saleysan mabda’a dimuqraadiga laakiinse gobolka waxaa looga dhaqmaa qawaaniin ka horeysay dastuurka kuwaasoo qaarkood ayna la jaanqaadi Karin mabaadii’da dimuqraadiga.waxaa jira maxkamado shaqeeya laakiinse waxaa dhibaato ka haysataa dhanka tababarrka garyaqaanada iyo kaydinta sharciga taasoo caqabad ku ah sareynta garsoorka Somaliland. Waxaa la sheegayaa in mihnadda garyaqaanimada ay ka shaqeeyaan booliis aan lahayn tababar iyo shakhsiyaad kale oo aan aqoon lahayn. Sida ay sheegayaan hay’adaha caalamiga ah ee aan dawliga ahayn saraakiisha hoose ayaa maraca qaar faragelin ku sameeya arrimo ku saabsan sharciga waxaana jirta in  Sharciga Ilaalinta Nidaamka  ee Somaliland loo isticmaalo marar badan loo isticmaalo in la iska xiro ama la iska hayo dad iyadoo aan maxkamad la horgeyn.

Dastuurka maamul goboleedka puntland waxaa ku cad hanaan garsoor oo madaxbanaa; sidaas oo ay tahay hadana garsoorku dhab ahaan maaha mid madaxbanaa. Sidoo kale dastuurka waxaa ku qeexan maxkamad sare,maxkamado racfaan,iyo maxkamado heerka darajada 1aad, inkastoo maxkamadahani ay wada shaqeeyaan hadana waxaa ka maqan kartida ay ku meel marin lahaayeen qaanuun loo siman yahay.

Inta badan soomaaliya hogaamiye dhaqameedka ayaa dhexdhexaadiya oo xal ka gaara muranka beelaha. Intii lagu jiray sanadka oday dhaqameedka Somaliland waxay soo kala dhex galeen muran siyaasadeed kaasoo u dhexeeyay dawladda iyo xisbiyada siyaasadeed ee mucaaradka ah. Qabiilada iyo jifooyinka ayaa marar badan isticmaala hanaanka garsoorka ee dhaqanka ku saleysan maadaama uu yahay mid sahlan oo degdeg loo isticmaali karo.mararka qaarkood garsoorka dhaqanku wuxuu eedda gabood falka ay shakhsiyaad geysteen dusha ka saaraan qabiil ama jifo dhan.

 Hanaanka maxkamadaynta

 Maadaama uuna ka jirin garsoor shaqeeya gobolada dhexe iyo kuwa koofureed ma jirto hanaan maxkamadayn oo habaysan. Axdiga kumeelgaarka waxaa ku xusan in qof walba uu xaq u leeyahay in la maraiyo nidaam sharci ah iyo maxkamadda khusaysa. Sida ku cad axdiga kumeelgaarka ah qof kasta waa in loola macaamilo sidii qof aan danbi geysan waana in xaq loo siiyo inuu la kulmo oo uu latashado qareen waqti kasta sidoo kale waa in la siiyo waqti ku filan iyo wixii kale ee uu u baahdo si uu isu difaaco.sida ku cad axdiga kumeelgaarka qofku wuxuu xaq u leeyahay inuu helo adeeg garsoor oo lacag la’aan ah haddii uu awoodi waayo inuu iska bixiyo kharashka.inkastoo ayna si cad ugu qeexnayn axdiga kumeelgaarka hadana waxa ay tahay inay jirto hanaan maxkamadayn oo dadku iman karaan iyo guddi garsoor, sidoo kale in qofku la horkeeno markhaatiyaal iyo caddeymo waana inuu racfaan ka qaadan karaa maxkamadda. Xuquuqdan aan kor ku xusnay intooda badan kama jiraan meelaha lagaga dhaqmo habka garsoorka dhaqanka  ku qotoma iyo meelaha ay ka jirto xukunka shareecadu.

Iyadoo gacan ka helaysa barnaamijka qaramada midoobay u qaabilsan hormarinta mashaariicda ayaa maamulka Somaliland wuxuu sameeya waxoogaa hormar ah marka laga reebo kiisaska ku lugta leh siyaasadda dhamaan hanaanka maxkamadeyndambiyeedyada Somaliland qofka waxaa xaq loo siiyaa in loola dhaqmo sidii qof aan danbi lahayn oo kale sidoo kale oggol yahay inuu la tashado qareen. Qofka la maxkamadaynayo wuxuu xaq u leeyahay inuu wax su’aalo weydiiyo markhaatiyada la horkeeno wuxuuna la iman karaa markhaatiyo iyo caddeymo sidoo kale wuxuu qaadan karaa racfaan. Somaliland waxay siisaa adeeg garsoor oo aan lacag ahayn kaasoo loogu talo galay kuwa lagu soo oogo falal danbiyeed waaweyn ee aan awoodi Karin inay iska bixiyaan kharashka ama aan qabsan Karin garyaqaan gaar ah .maamulka Somaliland ma aqoonsana axdiga kumeelgaarka ah sidaas awgeed waxay ku dhaqmaan dastuurka Somaliland iyo shuruucdii ka horeysay 1991dii.

Dhanka maamul goboleedka puntland inta badan deegaanada oday dhaqameedka ayaa xalliya inta badan arrimaha iyagoo isticmaalaya hab dhaqameed, dadka aan wakiilo matala ku lahayn puntland waxaa lagu xaliyaa habka garsoorka maamulka. Sida ku cad dastuurka maamul goboleedka puntland qofka xiran waxaa loo arkaa sidii qof aan danbi geysan wuxuuna xaq u leeyahay in la horgeeyo maxklamad dadka u furan sidoo kale wuxuu xaq u leeyahay inuu la yimaaddo oo uu la tashado qof garyaqaan inta ay socoto maxkamadeyntiisu. Qofka la maxakamadeynayo wuxuu kaloo uu xaq u leeyahay inuu su’aalo weydiiyo markhaatiga isla mar ahaantaana uu la yimaado markhaatiyaal iyo cadeymo sidoo kale wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan qaato.

Sida gobolada kale ka jirta oo kale.Dastuurka wuxu dhigaya sharci bilash aya ayaa la siiya dad ka oo u baahan difaac oo awoodikarin qarashka maxkamada. Dhab ahaan huquuqdan lama tiixgalinin.

Maxaabista Siyaasadeed.

 Warar sugan oo ku saabsan maxaabiis siyaasadeed majiraan inkasta oo maxaabiista qaarkood gaar ahaan Somaaliland ay u muuqato mid siyaasad ku dheehan,  markay bisha ahayd 12 iyo 13 September waxaa la soo wariyay inay mas’uuliyiinta Somaliland ay xabsiga u taxaabeen dad kabadan 100 qof oo ay kujiraan qaar ka mid madaxda mucaaradka kadib marki la dilay 4 qof  bisha sebteembar 12 mudahaaradki Hargaysa.

Nidaamka Maxkamada Bulshada Iyo Xalkooda

Maxkamadaha oo aan awood u lahayn inay wax ka qabtaan kiisaska kusaabsan arimahaas sida dayn bixinta, doodaha qandaraasyada, dhiira gelinta beelaha inay wax kasta  taas gacantooda kuqabsadaan. Arintaasi ayaa kordhinaysa dagaalada beelaha u dhaxeeyo, hadana majiraan dacwado lagu donaayo magdhaw, ama joojinta xad-gudub xuquuqda aadanaha, jebinta qanuunka sharciga iyo iyada oo la waaye nidaam sharci ah oo isku xiran ama dowlad saamayn leh, ashkhaasta maydan helin difaac iyo dhaqaala kufilan.

 F. Go’aanada xun xun ee faragalinta ashkhaasta, qoyska, reerka ama xiriirka

 Dowlada federaalka ee ku meel gaarka ah waxay siisa xorimo hantida khaaska loo leeyahay iyo xornimada, si kastaba ha ahaate, boob iyo dhul qabsasho, iyo guriyaha oo xoog lagugalo ayaa ka socda Muqdisho iyo meelaha kaleba iyada oo cidna laga baqanin.

 Sharciga Puntland iyo distuurka Somaaliland waxay aqoonsanyihiin xaqqa hantida khaaska loo leyahay balse saraakiisha ma ixtiramaan in si sax ah loga dhaqmo guud ahaan.

 Markay eheed JULY 7 malishooyin tageersan dowlada federaalka ee kumeel gaar ah ayaa bobeen si xoog ah na ugu qaatay lacago dukamalay xaafada wadjr ee magalaada Muqdisho,

 Sanadaka oo idil, waxaa jiray dhacdooyin kooban oo ciidamada dowlada federaalka eek u meel gaarka inay ka dhacay takaasiista, basaska ama darawaliinta gawaarida xamuulka qadaan, sikastaba ha ahaate, ciidamada TFG oo jooga isbaaro ayaa waxay kudileen darawal degmada afgooye kadib marki uu diiday inuu bixiya canshuurta isbaarada oo ay ka codsadeen.

 G: Isticmaalka Awood Saaid Ah Iyo Xad Gudubyada Marki Ay Jiraan Isdil Iyo  Dagaalada Gudaha.

 Dagaalada sanadkaan u dhaxeeye ciidamada TFG iyo xulafadooda oo dhan ah iyo Alshabaab iyo Xisbul islaam oo dhanka kale ah bartamaha koonfurta Somaalia ayaa sababay dhimasho ugu yaraan 1000 qof  sida ay ku warameen hey’ada u dooda xuquuqda binaadamka ee Celmacaan ee kusugan Somaalia.kuwa kale oo lagu qiyaasay 3,500 ayaa ku dhaawacma, UNHCR waxay soo wariyeen in hal malyan oo ruux ay ku bara keceen qaar ka mid ah ay barakaceen bilawgi dagaalada qaarka kalena ay bara kaceen dagaalada intaa ka dambeyeen, sababta iska hormaadyadaas awgeed, dhamaan kooxaha iska soo hor jedaan waxy adeegsadeen taktiiko dilaa ah oo aan kala sooc lahayn.

 Kuwa kasoo hor jeeda TFG iyo kooxaha xag jirka ah,gaar ahaan Al-shabaab ayaa mas’uul ka ahayeen inya ku wararaan madfacyo goobaha ay ku dhuuntaan ee shacabka dhaxdiisa ah, iyaga oo ku isticmalaan shacabka gashaan ahaan, waxaa intaa dheer, koxooyinka nocaas ah waxay xir galiyeen ismidaamin, waxay isticmaalieen miino iyo miinooyinka wadada dhinaceeda ladhigo oo meelaha fog laga hago, waxay gaysteen dil bartilmaameed oo lagu khaarijiyay wariye yaal, shaqaalaha gargaarka iyo madaxda bulshada rayidka ah.

 Al-shabab maalin waliba waxay fulin xireen weeraro kadhan ah TFG iyo ciidamada AMISOM kuwaas oo u gaystiin dhaawacya lexaad leh rayidka, TFG iyo AMISOM ayaa iyagana iska difaaco weeraradaan.taas oo marka qaar keeno inay madfacyo ku ridaan goobaha shacabka dahganyahay,hey’adaha caalamiga ah iyo kuwa xaquuqda bina aadamka ilaaliyo ayaa ku edeeye dhamaan dhinacyada isku haayo iska hor imaadyada iyo weerarada aan cidna loo aaba yeelin,

Ku soo aruurinta ciidamada goobaha ay ku badanyihiin shacabka, iyo fashilitaanka in la yareeyo dhaawaca shacabka, sidaa darteet guriyo, isbitaalo, madaaris, masaajida iyo kabeyaasha dhaqaalaha oo kale ayaa lgu burburiye magaalada Muqdisho, ilaa iyo marki ay burburtay dowladi SOmaaliya sanadkii 1991, tobanaan kun oo qof gaar ahaan kuwa aan dagaalamaynin ayaa ku geeriyoodeen dagaalada u daxeeyo belooyinka, wax la qabtay malaha kuwa gaysteen rabshadaas.

 Misaal ahaan, bishi January 26 4 qof ayaa ku dhimatay, 10 qof way ku dhawacmeen iska hor imaadya ka dhacay magaalada Baidoa markii ay Al-shabaab isku dayeen inay qabsadaan magaalada.

January 16 degmada wabeeri ee gobolka Banaadir ciidamada TFG ayaa ku weeraray shacabka iyaga oo sababay dhimashada 9 qof, june 17  TFG iyo kooxaha ka soo hor jeeda ayaa is wedaarsaday madfacya kuwaas oo keenay dhimashada 15 qof iyo dhawaaca 32 qof oo kale oo rayida ah.

 October 22 madaafic ay is wedaarsadeen TFG iyaga oo ay tageerayaan AMISOM iyo AL-shabaab ee ka dhacay degmooyinka Howlwadaag iyo Hodan ayaa ku dhimatay in lagu qiyaaso 30 qof waxaana ku dhaawacmay 70 qof oo kale,

 TFG iyo AMISOM ayaa iska caabinayeen weerarada Al-shabaab gagada diyaaradaha markii uu madaxwaynaha Sheikh Sharif iyo waftigiisa ay ka dulayeen gobtaasi.

 Al-shabaab iyo kooxaha kale ee xag jirka ah ayaa khaarijiya dad aan cadadkooda la aqoonin oo ay ku edeyeen in ay u jajuusaan cadawguuda kuwaas oo ah “TFG iyo AMISOM”  oo ku sugan magaalada Muqdisho, Bay, Bakool  jubooyinka, shabeelada hoose, shabeelada dhexe, galgaduud iyo Hiraan.

January 16 Al-shabaab ayaa meel fagaaraha ah toogasha ku dishay Cabdiraxmaan xaaji Maxamad “waldhere”  kadib markii maxkamada Al-shabaab ay ku edaysay basaasnimo, Axmad wuxuu ahaa siyaasi caan ah ee gobolada jubooyinka wuxuuna ahaa hogaamiye maliishia, waxaa la xiray januaru 5, alshabaab ayaa goob fagaara kudisho 2 dhalinyaro kadib markii ay qirteen inay jajuuseen alshabaab, si lamid ah ayaa kooxaha mayalka adag ee jooga gabolada jubooyinka, Bay, bakool ayaa xabisay ama madaxa ka jaray dad ay ku edeyeen basaasnimo.

 Bisha march 19 Al-shabaab ayaa madaxa ka jartay 2 wadaad oo joogay magaalada balad wayne ee gobolka Shabeelada dhexe. 

 Bisha july kooxda Al-shabaab ayaa gobolka Bay iyo Bakool ku dilay oday jiis ah kadib marki ay indhaha ka bixiyeen, waxaa la sheegay in ay Al-shabaab muraayad u xireen madaxii odayga ay dileen oo ay ku soo ban dhigeen goob fagaara ah.

 December 14 burcad katirsan xisbul islaam ayaa ku dilay nin ay ku edeyeen inuu sinaystay degmada Afgooye ee gobolka Shabeelada hoose, ninkaasi ayaa god lagu duugay kadibna lagu toogtay dhagaxaan ilaa uu ka dimanaaye, malishooyinka ayaa isku keenay shacabka si ay ugu marqaati furaan abaalmarintaas.

 Bomka kuqarxa wadooyinka dhinacooda, weerarada ismidaaminta, iyo weerar gaadma ah oo kadhan ah madaxda  TFG,kuwa tageera TFG iyo bulshada rayid ka ayaa socda dhamaan sanadka gudihiisa.

Kuwa ka soo hor jeeda TFG iyo kooxaha xag jirka ah ayaa mas’uul ka ahaa dilka mas’uuliyiinta sarsare ee dowlada iyo ciidamadaba, dil ku salaysan siyaad  ay geysteen Al-shabaab iyo kooxaha la xiriira ayaa gaystay dhimashada dhawr katirsan madaxda TFG  iyo xubna katirsan mas’uulinta gobolka Banaadir kuwaas oo ay kamid yihiin gadoomiyaal degmooyin, ku xigeenadooda, ciidama iyo madaxda maxkamadaha.

Tusaale ahaan, bishii April 16 waxaa la sheegay inay Al-shabaab ay dileen degmada Hodan Shariif Maxamuud Xasan oo ahaa taliye milishia tageersan TFG markii ay xabad ay ku fureen babuurkiisa waxaa kale oo halkaas ku dhimatay 2 qof oo la socdeen isaga markaasi.

 Bisha Apriil 23 Cabdi Maxamuud “dhabanay”  ayaa ka badbaaday dhimasha kadib marki miino lagu weeraray ay ku qaraxday babuurkiisa iyada oo dhaawac garsiisay 3 kale,

 June 17 maliishooyin la xiriira Al-shabaab ayaa dilay Col Cali Saciid taliyaha booliska gobolka banaadir markii ay iska hor yimaadeen ciidamada TFG iyo koxda Al-shabaab gudaha magaalda Muqdisho.

 Sep 26 kuxigeenka taliyaha ee boliska TFG Mr. Maxamad Nuur ayaa u dhintay dhaawac ka soo gaaray ismidaaminti lala begsaday xarunta AMISOM ee magalada Muqdisho bishi sep 17.

Majiraan qof ka mid ah gacan ku dhiigleyaasha oo ila iyo hadda la aqoonsaday,

Al-shabaab ayaa sheegatay inay mas’uul ka yihiin dhawr weraar oo ka dhan TFG iyo tagerayasheeda sandaka gudahiisa.

Markay werarayaan Al-shabaab farisimaha TFG gudaha Muqdisho iyo goobaha kaleba marwaliba waxay kharijiyaan saraakiisha sar sare ee amniga, Tusaale ahaan,bisha june 16 ayaa kooxda mayalka adage e Al-shabaab waxay madaxa kajareen 9 qof oo katirsan ciidamada TFG marki ay werar ku qadeen  farisinta ciidamada TFG ee xaafada Galgalato eek u taalo bariga Muqdisho.

Majiran warar shegayaan inay cidamada TFG ay dileen sida caadadad ahayd sanadadii hore dadka ay ugu shakiyeen inay yihiin koxaha qorshaynayaan inay weeraraan ama ay macluumaad ugudbiyaan kuwa ka soo horjeeda ciidamada TFG, sikastaba, dhawr ka mid ah shacabka ayaa ku dhintay ama ku dhaawacantay iska hormiaadyada u dhaxaeeyo ciidamada TFG iyo malishooyinka ka soo hor jeeda qayba ka mid ah Muqdisho tusaale ahaan, July 30 2 qof ayaa ku geeriyootay 5 kalena way ku dhaawacantahay marki ay ku dhacday xabad dool ah iska hor imaadya dhax maray kooxa kakala tirsan ciidamada booliska ee TFG xaafada Soobe agagaarka kilomitir 5 ee magaalada Muqdisho.

 August 3, lex qof oo ay 2 yihiin ciidamada TFG ayaa lagu dilay marki ay ciidama la xiriiro TFG ay xabad is wedaarsadeen kilomitir 4 ee magalaada Muqdisho, Auguat 12 dhawr kamid ah bulshada shacabka ayaa ku dhinteen markii ay iska horyimadeen laba malishooyin oo gacan saar la leh ciidamada booliska TFG iyo amniga gobolada, iska horyimaadyadaan waxay dhacaan markay booliska fara galin ku sameyaan si ay ugu hor tagaan falal dambiyeed ama dhac iyo boob oo ay ku kacaan asxaabtooda.

Si ka duwan sanadadi hore, sanadkaan dhexdiisa ciidamada booliska maysan dilin dadka mucaawanada sugaayo, wax talaaba ah oo laga qaaday majiran ciidamada mas’uulka ka ahaa dilka shacabka sanadkaan kudihiisa,

 Sanadkaaan guduahiisa waxaa kordhay weerarada lagu qaaday ciidamada Uganda iyo kuwa Buruundhi ee ka qayba galaayo AMISOM, 120 qof oo shacab u badan ayaa ku dhimatay 200 kale way ku dhawacmeen 8 babuur oo weerara is midaamin ah lala beegsaday  TFG iyo AMISOM sanadka dhexdiisa, tusaale ahaan January 24, qarax babuur oo ismidaamin ah ayaa  lala beegsaday kolonya AMISOM ay leedahay goob u dhaw xaradooda wadada Makkah al mukaram ee magalada Muqdisho halkaas oo ay ku dhinteen 16 qof in ka badan 40 kalena ay ku dhaawacatay, dadka dhaawaca ah waxaa ka mid ahaa 13 qof oo saarnaa bas meel u dhaw goobta qaraxa ka dhacay.

Dagaal u dhaxeeyo AMISOM  iyo dablay hubaysan ayaa keenay dhaawacya ugu badan.

Feburary 22 werar kale oo babuur is midaamin ah ayaa gudaha xarada AMISOM gaas oo dilay 11 katirsan ciidamada nabad suginta dhaawacya na 19 kale oo katirsa cidamadaas.

Apriil 24  babuur sida waxyaabaha qarxa ayaa galabsaday dilka 10 oo 6 kamid ah ay ahayeen ciidamada booliska ee TFG dibada machad lagu tababaro booliska ee magalada Muqdisho, booliska ilaalinaaye albaabka machadka ayaa qarxiyey baabur ay ka shikiyeen ka hor inta uu soo galin xarada tababarka iyaga oo ka hor istaagay in uu dhaawac farabadan gaysto.

Sebteembar 17 naftood hure yaal katirsan alshabaab ayaa dilay 21 ruux oo ay kamid yihiin qaar ka tirsan ciidamada nabad suginta ee AMISOM,  oo dhaawacay qaybo kale. 5 naftood hore oo sitay babuur waxyaabaha qarxa ka buxaan ayaa ku u soo gudbay xarada AMISOM iskuna qarxiyey gudaha xarada, Deseembar 3 naftiis hure ayaa weerarkii ugu dhiiga badnaa isku qarxiye xaflada qalinjabinta ee jaamacada Banaadir halkaas oo uu ku dilay 22 qof 3 kamid ah ay ahayeen wasiira ka tirsan TFG oo na dhaawacay in kabadan 50.

Miinooyinka ku duugan dhamaan wadanka ayaa sababay dhaawacya dadka iyo duunyadaba, taas oo kentay in latagi waayo goobaha daaqa wanaagsan, ama wadooyinka oo la xiro UNICEIF ayaa shegtay inay sii badaday miinada sanadkaan gudahiisa taas oo sababtay dhimasha iyo dhaawac farabadan oo ka yimaada minooyinka dhulka ku jir, miinooyinka ka dhanka dadka iyo babuurta kuwaas oo badanaa lgu hago remootka bay badanaa adegsadeen kuwa ka soo hor jeeda TFG, kooxaha tagersan iyo xataa shacabkaba.

Tusaale ahaan, bisha January 2, qarax miino ayaa ku dilay 7 qof degmada Hodan ee gobolka Banaadir,

 Bisha January 9, miino ayaa ku dishay 4 qof gudaha magaalada Muqdisho, wadada Garbaharay ee magaalada Balad xaawo ayaa miino ku dishay Mr. Axmad Cabdulahi Magan gadoomiyaha Degmada Garbaharay, qaraxasii waxaa kale oo ku dhintay 3 katirsan mas’uulinta TFG  oo kula jireen babuurka Axmad

March 15 miina la gu hago remoot ayaa ku qaraxday baabuurki gadoomiyaha degmada Wadjir Mr. Axmad Xasan qaraxaas oo dilay darawalki Axmad dhaawac na u gaysta Axmad iyo 2 ka mid ah ilaaladiisa aga gaarka gagada caalamiga diyaaradaha ee magalaada Muqdisho,

June 1 qarax ka dhacay wadad gesgeeda  oo ka dhan ahaa babuur ay leeyihiin booliska TFG ayaa dilay 6 booliska ka mid ah oo na dhaawaca 3 qof oo rayid ah oo gobtaasi maraysay markaas.

June 7 banbo taalay wadada qarkeeda ayaa ku qaraxday babuur shacab leeyahay xaafada kilomitir 4 halkaas oo ay ku dhinteen 3 babuurkaas sarneed kuna dhawacmeen 3 kale marki banbadaas ay gaftay booliska TFG oo loga tira galay

Attacks on and harassment of humanitarian, religious, and NGO workers resulted in numerous deaths.

Weeraro iyo jirdil insaaniyada, culumaa’udiinka, iyo shaqaalaha hey’adaha samafalka ayaa sababay dhimasho badan.

Ciyaal badan ayaa ku dhinta iyaga oo ku ciyaaraayo minooyinka (UXO) oo aan wali qarxin, tusaale ahaan February 24 miina ayaa ku dishay magaalada Biya cadde ee gobolka Shabeelada dhexe 2 canug dhaawac na u gaysatay 3 kale oo dhamaantood hal qoys ka tirsan.

July 8 miina (UXO) ayaa 2 caruur ku dishay xaafada Gaanjaroon 70km galbeedka Kismayo ee Gobaloka Shabeelada hoose.

June 14, qarax miino ayaa dishay ugu yaraan canug oo dhaawacday 5 kale degmada dharkanlay, Muqdisho, minooyinkaas waxay dileen ciidamada booliska iyo waliba gudiyada dagmooyinka, tusale ahaan, june 1,  banbo la dhigay wadada qarkeeda oo lagu haggo remoot ayaa ku qarxay babuur booliska TFG taas oo dishay 6 boolis ah oo saarnaa babuurkaasi oo dhawacyo na u gaystay 3 qof oo halkaas mnaraysay.

June 30, Al-shabaab ayaa sheegatay inay ka dambaysay qarax loo gaystay babuur booliska TFG uu lahaa oo lagu qarxiyey degmada Waaberi, magaalada Muqdisho halkaas oo ay ku dhinteen 5 ka mid ahaa cidamadaasi, November 1, banbaano lagau hago remmot ayaa oo wadada qarjeeda la dhigay ayaa dishay Cusmaan Yussuf Nuur abaanduulaha militariga Gobolka sool ee Somaliland qaraxaas waxaa uu dhaawacay 2 ka tirsan ciidamada militariga ee Somaliland iyo 2 shacab ah, amniga Somaliland waxay xireen 5 qof kuwaas oo xirnaa ilaa iyo dhamaadka sanadka.

 

 Jir Dil, Saxariirin, Iyo Ciqaab 

June 25 kooxda Al-shabaab ayaa kajaray 4 dhalinyaro lug iyo gacan is dhaaf ah gudaha magaalda Muqdisho, iyaga oo loo ciqaabay xatooya,maxkamada  Al-shabaab ayaa ku cadaysay ayaa xaqiijisay inay 4 nin dambiileyaal yihiin iyada oo aan ogolaanin qareemo ama rfcaan, 4 taas nin ayaa horay ugu tirsanayeen ciidamada Al-shabaab waxaana la sheegay in burcad nimada lagu edeeye ay tahay shir wool loo dagay si logu isticmaalo iyaga tusaale ahaan.

Al-shabaab ayaa horay ugu jartay xibnaha kuwa badan oo loo ciqaabaayo xatooya magalooyinka Kismaayo, Baraawe, Walawayn iyo Qansaxdhere.

Al-shabaab ayaa ku ciqaabay gooba fagaara ah iayaga oo gaystay xibna jar iyo jir dil kuna qasbay dadka shacabka inay daawadaan falalkaas ay fulinayaan.

Kooxaha xag jira ayaa adeegsada asluub cusub oo kamid ah qalab aad u xun ookadhan dadka iyaga oo dhawacya u kenaayo jirka iyo masqaxda dadka ay haystaan, tuasaale ahaan waxaal la sheegaa inay Al-shabaab waxay gubaan caagad si ay ugu dhalaaliyaan birooyin afbadan taas oo ay  isticmalaan caarada birahaasi kuwa dadka lagu cadaab si warar ama akhbaar loga kensiiyo, dhawr jeer bay Al-shabaab ku isticmaashay qaabkaan si ay maclumaad ugu hesho dadka ka tirsan TFG ama taagero, bisha August 10 hogaamiyayaasha Al-shabaab ee degmada Marka ayaa ka siibay dadka halkaas dagan ilkaha Dahabka iyo macdanta taaso oo ay ku tiklmaameen inay tahay ku xad gudub diinta islaanka, waxaa jira dhawr jeer inay Al-shabaab ay wadooyinka ku qabteen dad oo ay ugu sibeen ilkahooda qalab aan nadiif ahayn.

  Ciyaalka Oo Ciidan Laga Dhiga

Sanadka kudahiisa waxaa socday tababarka ay maliishooyinka iyo kooxa dagaalnta ay tababarayaan caruurta wadanka dhexdiisa, way adagtahay ina la ogaado sanadka uu jira canuga iyada oo aan la samaynin nidaam quman oo lagu diwaan galinaayo dhalashada caruurata, kuwaas ay ka mid yihiin kooxaha loo tababaro inay military noqdaan, warbixinta UN ee bisha October ayaa sheegay inay caruur badan tababaraan  TFG iyo xoogaga xulafadooda la ah. Inkasata oo kooxa dhamaantood ay tabaraan caruurta TFG waxay warbixinta shegtay inay abaarto kuwa jiraan 14-18 halka kooxa xag jirka ee ka soo hor jeeda TFG ay tababaraan caruur da’adooda aad u yartahay si ay ugu qayb qataan iska hor imaadyada kadhaca Somaalia.

TFG ayaa hour umarisay qaabkeeda tababarka halka ay istaajiyeen tababarka caruurta, ciidamada cusub ee lagu soo tababaraayo Ugaandha iyo Jabuuti ayaa la baraayey si loga saaro caruurta da;ada yar, cidamadaas oo la dhisaaye markay wadanka ku soo labataan,

Caruurta ayaa loo tababaraa ama ay qasbaan malishooyinka beelaha iyo kooxaha ka soo hor jeeda TFG, war ay soo saareen golaha amaanka ee qaramada midobay oo ka shaqaeeya kooxaha caruurta iyo iska hor imaadyada hubaysan ayaa magacaaway TFG, Al-shabaab, Xisbul islaam, beelaha hubaysan iyo maamul goboleedka Puntland inay si isdaba joog ah ugu tababaraan caruurta si ay ugu biraan malishooyinkooda, tusaale ahaan bisha July 30, waxaa la xaqiijiyay inay kooxda Al-shabaab ku tababaraysay caruur ay da’adooda tahay 8 jir tuulooyinka Labatan jirow iyo Daynuuna oo horay u ahaa saldhigayada TFG ee aga gaarka magaalada Baidoa.

Kolmeerayaasha UNICEF  ayaa ogaaday in caruur da’adooda tahay 13-17 loo tababaray loon a isticmaalay ciidan ahaan, qatarta ay keeni karaan koxooyinkaan hadii si toos ah loo dhex galo ayaa shariik yada difaaca ee UNICEF ayaa ku ekadeen inay cambaarayeen tababarka caruurta iyaga oo ka shaqeynayaan wax barashada guud iyo kobcinta dhalinyarada si ay awood ugu helaan ku gacan sayrka waxyabaaha ay u soo bandhigaan kooxaha hubaysan, meela ka mid maamul goboleedya ka tirsan Somalia sida Jowhar ayaa ku howl galay inay kawacyi galiyaan dadka askaraynta caruurta iyada oo ay la kashanayaan UNICEF hasa yeshe wax isbadal ah may keenin.

TFG ayaa balan ku qaaday inay ka hadli doonto tababarka caruurta markii uu wasiiro ku saxiixeen balanqaadyadii Pariis February 2007, haddana caruurta ayaa la gu daraaye ciidamada TFG,  dhamaan garabyada kajira wadanka ayaa waday tababarka caruurta sandaka oo idil balse UNICEF ayaa waday inay barnaamijya kabaxa raadiya yaasha si ay u sharxaan dhibaatada ay leedahay tababarka caruurta.

Al-shabaab ayaa u shir qoolay caruur badan si ay ugu qayb galaan dagaalada hubaysan iyo howl galada militari iyaga oo na u isticmaalay inay ku aburaan banbanooyin wadooyinka geyakooda, sida ay sheegtay qaramada midoobay, waxay Al-shabaab tababartay caruur ay da’adooda ka yartahay 8 sano oo ay ka sareen skoolada iyo madaarisdaba caruurtaas oo loo tababaray inay abuurda banbaanoyinka iyo dil khaarijin ah kuwaas oo howlahaas ku fulinayaan abaal marin lacageed.

Bisha maayo 30 booliska TFG ayaa soo xiray 7 caruur ah oo ay Al-shabaab ku afduubatay gobolka shabeelada hoose si ay ugu biiraan xooga Al-shabaab,

Magalooyinka Kismaayo, Baidoa iyo Marka ayaa Al-shabaab waxay qasab ugu dhigtay dhalinyarada kawayn 15 sano inay mujahidiinta ku biraan ama la dilo cidi amarkaas ka hor imaato isla marka Al-shabaab waxay dileen 16 dhalinyaro oo diiday inay ku biraan dalyahaniinta Al-shabaab,

 

Haddaba kuma sugno dastuurka Somaaliland wax da’a ah oo ku salaysan tababarka ciidamada hasa yeshe majiran warar shegayaan inay tababareen caruur oo ay ku biireen cidamada Soamalilan balse nidaam dari fiican awgeed ayaa aad u adkaynayso in la ogaado sanad ay jiraan dadka la tababaraayo.

 

Dhibaatooyinka Kale Oo Lixiriira Jirdilka.

Sanadka gudahiisa ayaa amni dari awgeed ayaa cakirtay howlgalada hay’adaha maxaliga ah iyo kuwa caalamiga ah ba gaar ahaan kuwa ka howl galo koonfurta Somaalia,  weerara lagu qaado hay’adaha, boob iyo burcad badeed ayaa qasay duulimaadka iyo waliba qaybinta cunnada, dhalisay dil, afdoob, hanjabaad iyo cadaadin loo gaystay shaqaalaha ayaa wuxuu sababay inay hay’adaha ka raraan shaqaalahooda ama ay joojiyaan mucawanaadka, cunna qaybinta iyo waxyaabaha kale ee la xiriira gargaarka.

Bur cad badeeda ayaa howl gallo ka waday xeebaha Somaalia sanadkan gudihiisa sidaas darteed bay Xafiiska caalamiga ah ee markabyada shegeen inay xebta Somaalia ay tahay mariinka ugu qatarsan dunida oo idil halka ay burcad badeeda ku gulaysteen inay afdubaan 47 markab ay na ku qadeen weraro 167 mmarkab balse ay ku guul daraysteen gudaha xeebaha Somaalia burcad badeeda ayaa werardooda aad u korhiyey inkasat oo ilalayaasha xeebaha ee caalamiga ah ay soo kordheen iyagana, dhacdooyin yar ayaa la ga soo wariye gacanka cadan taas oo sabab u tahay rondooyinka isdaba jooga ah ee halkaas lagu ilaaliyo, balse waxaa jiray werara badan oo ka dhacay biyaha xiga xeebaha Somalia, markabyada ugu badan ayaa la kenaa biyaha xiga xeebaha Puntland kadibna lagu xirtaa meel u dhaw xeebta degmada Eyl kuwaas oo lagu furto madax furasho aad ubadan, magaalada Eyl ayaa si aan cadi ahayn u hor martay iyada oo caawisa burcad badeeda iyo dadka ay so oaf duubteenba, kadib marki la bixiyo madax furasho taas oo marka qaar gaarto dhawr malyan oo doolar ayaa maraakiibta la afduubtay ay sidayaan koxaha burcad badeeda ah, mar walibo oo markab la af duubto,  dhamaan shaqaalaha waa la haystaa ilaa iyo inta laga bixinaayo madax furashada ay shegteen, maamul goboleedka Puntland ayaa sanadka dhexdiisa bilawday inay ka howl galaan xeebaha Somaalia oo ay weraro gaadma ah ku qadaan gobaha ay ku dhuntaan burcad badeeda iyaga oo soo qab qabtay dhawr qof oo ay ugu shakiyeen inay yihiin burcad badeed  kuna xakumay xabsi muda dheer ah,  hogamiya yaasha beelaha iyo culamaa’udiinka  ayaa dareen ka muujiye gudaha xeebaha Puntland iyaga oo ka wacyi galinaayo dhalinyarta halista ay leedahay burcad badeeda, inta uu socday dadaalkaan 100 dhalinyaro ayaa cambarayeen burcad badeedu, dad la yaqaano oo reer Puntland ah ayaa mijixaabinaayo dadaal kasta oo ay maamul goboleedka Puntland ay wadda kuwaas oo si xuriyad ah ugu wareegta uguna nool magalooyinka katirsan Puntland, waxaana aad loga cabsi qabaa inay dad sarsare oo ka tirsan maamulka puntland ay u gargaaran ama ku lug leyihiin burcad badeedu,  waxaa la sheegay inay 12 markab iyo 263 shaqaale ay haysteen burcad badeeda Somaalia.

TFG ee Somalia ayaa waday hormarinta tacaamulka shaqaala hay’adaha samafalaka iyada oo magacaawday wasiir uxil saaran hay’adaha iyo mucawanaadka dagdaga ah si ay si fiican u wala shaqayaan hay’adaha hoos yimaada qaramada midobay taas oo keentay in uu xiriirkooda aad u wanaagsanaado. TFG waxay awood u wayeen difaaca shaqaalaha qaramada midobay iyo hay’adaha kalebe, inkasta oo weeraradii ay ka yaradeen qayba badan oo katirsan Somaalia siday ahaan jireen sanadadii la soo dhaafay waayo hay’ada badan ayaa kalabaxay shaqaalahoodagudaha Somaalia, sida ay shegeen xafiiska qaramada midobay u xil saaran walaxiriirka arimaha ha’adaha waxaa aad u atkaatay in la gaaro goobaha howlgalka taas oo ay tahay  kalabaxa ay kala bexeen hay shaqalahooda ama ay dib ay u dhigeen howl galada ay ka fulin lahayeen gobolada qaarkood ay sabab u noqotay inay dib u dhacaan ku noqotay keenista mucaawanaadka, hasa yeeshe waxay warbixinta sheegtay inay leynta mucaawanaadka ee mamuul goboleedka Puntland iyo Somaaliland ay caadi ahaan iska wanaagsaneed, UNOCHA ayaa cadaysay inay weeraradii ay al-shabab ku qaadi jireen shaqaalaha hay’adaha ay u wareejiyeen inay soo weraraan xarayaha, xafiisyaha iyo bakhaaraha ay  hay’adahaasi iska leeyihiin iyaga oo booboo babuurta, cunnada qalabka iyo waxyaabaha kale ee muhiimka ah. Amaan darida sii xumanayso ee Somaalia kataagan iyo shaqaalaha maxaliga ah iyo waliba kuwa caalamiga ah oo la beegsado ayaa carqaladesay howlgalada ka jira Somaalia ee samafalka, 7 shaqaale ayaa dilay 10 waa la afduubtay sanadka gudihiisa iyaga oo marki dambena la sii daaye, 10 qof oo la afduubtay sanadka 2008 ayaa ilaa iyo daba yaaqada sanadkaa la haystay, hay’adahaa musaacada ayaa howlgaladooda iska watay iyaga oo aad u yareyeen shaqaalaha ajaanibta ah ama aysan kujirn ba wax ajnabi ah waayo in la afduubta bay ka baqanayiin waxayna aad ugu tirsanyihiin shaqaalaha maxaliga ah kuwaas oo mar walibo loo hanjabo,  shurakada hay’adaha maxaliga ayaa fuliya kaynta musaacada insaaniga gaarsiiya dad aan kobnayn oo ka faaidaysto.

Bisha January 6, sadax dablay ah oo wajiga qarsatay ayaa toogasha ku tilay Ibrahiim Xusen Ducaale oo ahaa shaqaale katirsan hay’ada WFP marki ay dhar jeer xabad ku dhufteen, Xusen marki la dilaaye wuxuu kor meera ka ahaa barnaamij rashiin lagu sinaaye skool kuyaala xaafada Yabsan ee degmada garbaharay markay eheed bisha march 19  maamulka al-shabaab ee Buurdhuubo ayaa soo qabtay mid ka mid ahaa dablaydi dishay Ibrahiim Xusen oo xakuntay marki ay cadayma ku heshay, dablayda ayaa bixiyeen fidyo dhan 100 neef oo geel ah iyaga oo ka baqanaayo in la khaarijiyo oo qisaas ahaan loo dilo,

March 16 ayaa 4 shaqaalaha UN laga afduubtay waajid iyaga oo u socda garoonka diyaaradaha ee wajid, gobolka Bakool, oday dhaqameed iyo mamuulka waajid ayaa soo badbaadiye 4 shaqaale march 17 marki ay dhax galeen arintaasi,

Bisha abriil 19, dablay aan la aqonin ayaa ku toogatay Mr.Cumar Sahriif isaga oo ka soo baxaayo masaajid ku yaala magaalada marka.  Isla maalintaas Abriil 19 dablay aan la aqoonin ayaa ku afduubtay Rabdhure oo ka tirsan gobolka bay laba qof  oo u shaqeeya hay’ada (MSF) 2 qof oo kala ah dakhtar Belgium udhasha iyo kalkaalso udhalatay dalka Netherlands, dadaalka oday dhaqameedka iyo sababa amniga la xirira awgood ayaa la afduuba yaashasi la soo daaye markay eheed taarikhda 28 bisha Abriil.

Bisha June MSF aya joojise hawlaheeda ee gobolka Bakool nabadgalyo laanteed awgeed.

17 May, Al-Shabaab waxey weerartay xarunta UNICEF oo Jowhar waxeyna xadeen eyna bur buriyeen intaas oo tan oo nafaqada asaasiga u ah ibna aadanka sida dowo iyo alaab ey kamid tahey talaal ka ciyaal ka  yar yar ,iyo haweynka uurka leh iyo kuwa naasnuujinta.

20 July, kooxda Al-Shabaab ee gobol ka Bay aya weeraren xrunta qaramada midoobeed ee Baydhabo waxeyna xadeen dhoor gaari combutaro fara badan waxeyna ceyriyeen sadax hey’ad oo qaramada midoobe.

Sanad kan bilaw giisa Al-Shabaab aya joojisay hoosha laba hey’adood oo samafal ah oo caalami eh oo ka hawlgalaye meelaha ey xukumaan Al-Shabaab.

Bilowga bisha August koox hubeysan oo Al-Shabaab kuxiran aya weeraray lana wareege shan xarun oo hey’adaha samafalka oo ka hawlgalayey dagmada Jilib iyo Jamaame ee gobalada jubada dhexe iyo hoose. Shaqaala samafal oo ku dhaawacmay  weerarkan  majirin. Balse dableydi waxey bililiqeysteen

combutaro gawaari iyo alaabo kala taasoo keentay in ey dhoor hey’ado samafal ey joojiyan hoosha caawimaada ee baniadanimada.

17 August, dhoor dabley aya weeraray  xarunta WFP hey’ada cunada aduunka ee  Waajid  ee gobalka  Bokool. Waardiyaashii ee xarunta ilaalinayey aya la dagaalamay  kuwi soo weeraray sadax ayeyna  ka dilen.

Arima aya kasoo cusubnaadey xaaladaha afduubka ilaa iyo 2008.

11 August, afduubayasha aya siidaayay afar shaqaale oo Action Contre La Faimn iyo duuliyaal oo laga afduubay garoonka dayuuradaha  Dhuusa mareeb November 2008.

October 2008, qaraxyo aya iskumar ka dhacay magaalada Hargeysa oo loola jeeday UNDP gudiga doorashada ee Somaliland, Safaarada itobiya iyo xafiisyada maamulka  Puntland ee Boosaaso, taasoo ey ku dhinteen labaatan qof sodon iyo todoba kalena ey ku dhaawac meen.

28 May, maxkamad gobaleedka  ee Hargeysa aya maxkamad sootaagtay 14 qof oo lagu tuhmay in ey kadambeeyeen qaraxi argaxisada oo October 2008..

Qaybta 2-aad: xurriyada shacabka oo la tix galiyo ayey kamid tahey:

a: Xurriyada hadalka iyo warbaahinta.

 Dastuurka TFG  iyo Somaliland waxey qora yaan xurriyada hadalka iyadoo warbaahinta. Ayado saas ey tahay xalaad waxaa jirtey oo xoog sheegtey suxufiyiin ku nool wadanka goboladiisa ey kamid tahey cadaadin, dil ,xarig. 

Dasturka Puntland wuxuu digaya xurriyada saxaafada ‘’hadi suxufiyinta ey tiixgali yan qeynuun ka’’. Laakin xuquuq dan lama daqan galinin. Suxufiyiinta waxey sameyen af-reebasho si ey uga badbadaan aargoosi.

Warbaahinta la daabaco waxey kakoob need wargeys oo koobi ah oo la soog

aabiyey. Waxaa lugu iibiya magalayasha weyn. Waxeyna xariir lalahayen kooxaha ha  dagaalama. Wargeysyada  qaarkood wey madax banaanyihiin. Waxeyna soosaarayen qoraalo  ey ku canbaareenaayaan mas’uulin wawey iyo hogaamiyaal oo siyaasiyiin ah.

Somalida intooda badan waxey akhbarta ey kahelan warbaahinta shisheye gaar ahaan  BBC laanta af Somaaliga iyo codka Mareykanka ee laanta af Somaaliga oo maalin walba soo daya barnaamijyo Somali ah.

Waxa la sheegey in ey ka holgalayan  Muqdisha 8 Raadiya oo FM  ah iyo hal oo mowjadaha gaa gaaban.

Nin ganacsade ah Radiyo uu taageero ayaa ka hawgala koonfurta Soomaaliya .Dhawr kale oo Raadiy ah FM waxey ka hawlgalaan bartamaha Soomaalia iyo koonfurta wadan ka. Lix (6) raadiyo oo madax banan ayaa ka jira Puntland.

Xaalada ka jirta Somalia aya suurta galin weysay in warbahinta dhamaantood   la soo koobo.

Raadiyal farabadan oo FM ah oo yaryar oo na la aqoon aya wadanka ka jira.

Taariikhda markey eheed 28 bisha March aya Al-Shabab ka fureen Kismaayo Raadiya ha FM.

Somaliland waxaa jira todobo (7) wargeys oo madax banann oo malin walba la soo saara: Geeska Africa, Ogaal, Jamhuriya, Haatuf, Sahansahan iyo Maalmaha.

Waxaa jira oo kale Wargeysyo ey dawlada ledahey oo ladhaha Maandeeq iyo laba kale oo luuqada ingriska kusoobaxo, Somaliland Time iyo The Republic.

Waxaa jira oo kale sedex (3) telefishen oo madax banana: Horn Cable TV, Somaliland Space Channel iyo mid ey dawlada leedahey Somaliland National TV.

Iyado ey tahay in Dasturka Somaliland uu ogol yahay warbahin madax banan, laakin Dawlada Somaliland waxey si joogta ah ey u diiday furida raadiyasha FM.

Raadiyaha kale ee FM oo ka hawlgala Somaliland waa midka ah dawlada Radio Hargeysa.

Dawlada Somaliland waxey cadaadis ugeysatey Warbaahinta madaxa banaan haba  ahatee waqtiga doorashada ey dhaceeso illa iyo 27 September.

Xariirka suxufiyiinta iyo Dawlada kumeylgaarka wuuhagagey. Dhawaanahan suxufiyiinta goodin uguma timaada dhinaca dawlada. Hase Yeeshee mucaaradka Gaar ahaan Al-Shabab iyo kuwa fikradaha ad adag mar walbaba waxey cadaadiyan suxufiyiinta, taasna  waxey keentey in xaalada guud oo xurriyada hadalka iyo warbaahinta ey sii xumaato.

Suxufiyiin aya wariyen in Al-Shabab ey u goodiyen in ey dilayan hadii ey warin waayan Al-Shabaab werarada ey u geystaan Dawlada kumeel gaarka.

Wariyalka waa loo goodiya hadii ey soo saran qorallo oo naqdinaaya  Al-Shabaab.

Maamulka Al-Shabaab oo Kismaayo aya marwalbaba dhaqan galiyo amar oo loo la jeeda suxufiyiita mathalan in ey wariyaan  wax kasoo horjeda Shareecada Islaamka    

Suxufiyiinta iyo heyadaha warbaahinta oo ka hawgala gobolada dhan waxey sheegen in cadaadin ey kamid tahey dil afduub xarig oo dambi la’aan iyo ruuxa naftiisa iyo xoolihiisa oo dhib loo geysta.

Wariyaasha  khibrada leh iyo tafatiriyaasha wa  aya wadanka iskaga cararaey kadib markii ee goodin kaga timid mucaaradka. Sanadkan  kudihiisa sagaal suxifiyiin aya lagu dilay kas ahaato misae xaalad oo wadan gudihiisa kajirta.

Laba xaalad oo si kas ah  loo diley suxufiyiin aya ka dhacday sanadkan hadii loo barbar dhiga sanadkii 2008 oo  hal xaalad ey dhacdey.

Taariik 4 February, Taliya ha HornAfrik Mogadishu Siciid Axmad aya la diley asaga oo la socda sagaal kamid ah hogaamiyaasha warbaahinta ayaga oo kulan lalaha niman mathala  koox da Al-Shabaab.

 Taariik 7 June Taliyaha Shabeelle Mukhtaar Maxamed Hiraabe aya lagu dilay Suuqa Bakaaraha. laba daan xaaladood  waxaa ka dambeeyay Al-Shabab.

Todobo (7) suxufiyiin ah aya la diley sanad kan iyado rasaas la is weedarsanaayo misa risaas duuleyso ey ku dhacdey. Sadax  qarax oo dhacey bisha December waxa ku geeriyoodey sadax suxufiyii ah.

In badan oo suxufiyiin ah aya laxiray sanadkan. Sanadaha hore wey kaduwneyd, Lama sheegin in ey dawlada kumeel gaarka in ey amartey  xiritaanka Suxufiyiita.

Tusaala ahan, 23 January waxa la sheegey in Al-Shabaab ey jir dil iyo xarig ey u geysatay Maxamad Xassan Xaji Abukar, wariyaha Holy Koran Radio ey Baydhabo.

Wariyaha qalab kiisana waa lala wareegey.

18 April Al-Shabaab waxey xirtey Muxidin Xassan Maxamad wariyaha Shabeelle oo Baydhabo. Inkasto lasiidayey marki dambe.

22 August maamulka Al-Shabaab ee Gobolka Gedo wuxuu amrey Radiyaha Markabley inu shaqada katira laba suxufiyiin eyna amar ka lasoosarey u hogaansamaan.

Xirida suxufiyiinta ayaa ku badatey Somaliland. 26 February mamulka Somaliland wuxu Hargeysa ku xirey Maxamad Cabdi Guuleed tafatiraha wargeyka gaar loo leyahey ee usbuc walba soo baxa Yo’l. Guuleed waxa la soodaayey 20 March.

29 March waxaa la xiirey Axmad Sulayman Dhuxul oo kamid ahaa gudiga fulinta ee SOLJA iyo soosaaraha Horyaal Private Radio. Axmad waxaa la xirey marka uu uskudayey inuu war kabixiyo kulan uu laha aqal ka sare oo barlamanka Somaliland si uu uga doodo muda kordhinta madax weynaha iyo kuxigenkiisa.

13 July, ee Hargeysa laba suxufiyiin ah oo u shaqeysa Radio Horyaal markii ey wariyeen dagaal beeleed oo dhul lugu dagaaley.

29 July mamulka Somaliland wuxuu amrey in la xiro Horn Cabale TV tafatireheda sare gudaha la dhigay.

4 August, wariyaha Somaliland.org website Foosi Saleeban Awbindhe aya lagu xirey Burco kadib marki uu ka qorey musuqmaasuq uu kadambeeyey taliyaha dagmada. Waxaa la siidaayey 26 August.

Dhacdo fara badan aya ka jirtey Gobolka Puntland sanad kan. Tusaala ahaan, 26 March, maqaalada Bosaaso, Ciidamada nabad sugida waxey xiren Jaamac Ayaanle Siti wariyaha Wargeyska Laas Qorey iyo website keeda iyo wariye madax bnanaan ee lagu magaacbo c/qani xasan.

30 March, ee Boosaaso, Jaamac Ayanle Feyte ayaa labo sano xarig lagu xukumey kadib markii lagu eedeeyay in uu u gaysatey maamulka Puntland sharaf dhac iyo beyn abuursi.

25 August, wariyaha VOA  Maxamad Yaasin Isaq aya lagu xirey Gaalkacyo kadib marki uu soo saarey qoraal oo kusaabsan maamulka Puntland in ey kariweydey in ey joojiso nabad galyo darida oo sii kordhysa ee kajirta magaalada.

Ciidamada nabad sugida ee Puntland waxey xirtey Isaaq waxa la xirey mar kale taarikh 21. Waxana la hayey 17 bari. Asagoo lagu xukumey ayaa la soodaayey.

Laba Suxufiyiin oo u dhashey Canada Amanda Lindhout iyo Australian Suxufi sawira eh Nigel Brenan oo la’af duubey 23 August waxa la soodaayey 25 November ee Muqdisho kadib markii qoyska  suxufiyiinta ey bixiyen madax furasho.

Cabdifatah Maxamad Cilimi oo lala afduubey nimanka aya la soo daayey 17 January.

Suxufiyiin u dhashen Ingiriska iyo Spain oo la afduubey 26 November 2008 ee Boosaaso aya la sii daayey 4 January. Waxaa lagu hayey meel aan la garanen ee gobolka Puntland.

In badan oo gooba warbaahin aya la xirey sanad kan.

Ugu yaraan laba raadiye ayey xirtey mamulka Islaamiyiinta.

9 April, Al-Shabab waxey xirtey  Radio Maandeeq kadib marki  ey warisey war kusaabsan muran beeleed.

27 April, maamulka Al-Shabaab ee Baydhabo wuxu xirey Radio Juuba, sadax oo suxufiyin wey xirtey. Inkastoo  la sii daayey maalinta labaad kadib markii  heshiis la kala qortey in raadiyaha mar danba uu sii dayenin heeso.

30, September, Al-Shabab waxey amar kubixisey in oo la xiray Radio Warsan oo ka hawlgalo gudaha Bayhabo, taliyaha raadiyaha  Hilaal Shaykh Shuc’eyb  waa la xirey. Waxaa la xirey markii uu diidey inuu fuliyay amar Al-Shabaab oo ahaa in raadiyaha uu joojiyo  xayaysiinta ee heesaha la socda iyo in aan  raadiyaha laga soo daaynin.  Hilaal waxa la siidaayey laba cisho kadib.

Suxufiyiinta waxey sheegen in ey Al-Shabab iyo kooxaha kale ee mucaarad ka ey ku hayaan si ey u wariyaan cid walbaba war  raaligaliya. hadii ay kahadlaan war canbaareenaayo ey lakulmi doonaan dil.

Sidii sanadahii hore way ka duwantahay, dhawaanahan warar majiran oo kusaabsan in ey dawlada kumel gaarka ey culeys ku saareyso suxufiyiita in ey wariyaan

  warar aman.

 xurriyada internat:

 Somalia waa wadan ka uga qiimaha jaban dhinaca adeega iterantka iyo isgaarsiinta ee gobolka markii  la dhaho.wax  xanibaad ah maka jiran  dhinaca dawlada markii  ladho isticmaalka internetka. Hase ahatee, mucaaradka ayaa ilaalinaya isticmaalka internetka. Waxaana la’aminsanyahey in ey kadanbeeyen e-melo oo la garaneenin oo handadad ah ee loosoodirayey suxufiyiinta gudaha jooga loosoodirahayey. Warbaahinta waxey joogta u sameynahayen website yo oo la xariita hawsha war faafinta toda, midaas oo kentey in ey faraha kabatan websityada  oo wararka  afsoomaliga  soodaaya.

Tira  koob ey soosaartey uruka Isgaarsiinta Caalamiga 2008,  uguyaraan boqolkiba   1.14 oo dadka kunool waxey isticmaalan internetkat. Hase ahate, baaritan oo madax banaan wuxu sheegaya in qiyaas tan ey sareyso, waayo dadka internat ka isticmaala mar walbaba waxey helaan teknoolajiyad  iyagoo  isticmaalaya cybercafé  iyo goobaha dad weynaha kale maadaama dhulka Soomaalia oo la isticmaaleynin.

 Xurriyada waxbarashada iyo munaasabada ha Dhaqanka:

 Waxa jira dhoor jaamacadood  oo ka hawlgala Soomaalia, sadax mid walbaba ey kutaala Mogadisha, Somaliland iyo Puntland.kuwa kale  oo fara badan aya jira oo magaca un isticmaalahyo. Maamulka aya xanibaad ku soorogey xurriyada tacliinta. aqoonyahanadana  oo bilaabay in ay ka aamusaan.

Dawlada Puntland waxey soo rogtey in idin laga qaato cidi rabta in ey sameysa baaritaan taclin.

Sanadkan  weerarada  loo geysto dugsiyada ciyaalka, macalimiinta iyo dugsiyada guud ahan wadan ka wey yaraayen. Ciidamada Dawlada kummel graaka midna mas’uul kama eheyn sidii sanadadii hora. Al-Shabaab iyo mucaaradka iyo dambiilayaal caadi eh aya kadambeye weeraradan.

Wax   ka cusub malahan arinta dhacdey August 2008 markii ey ciidamada dawlada kumeel gaarka ey weeraren SYL dugsiga hoose iyo dugsiga  dhexe iyo dugsiga ka hoose ee Imam Shaafici ee Muqdisha.

Al-Shabaab iyo kooxa hubeysan aya dugsiyada weeraran, macaliminta iyo shaqaalaha iyo aqoonyhada ku dila wadan ka gudahiisa. Tusaala ahaan, 18 February, koox hubeysan oo lagaraneyn aya xoog ku gashey dugsiga  Yusuf Kownayn ee kuyaala Dagmada  Madiino ee Muqdisho.Kooxdaas waxaa lasheegey in ey ugeysten macalimiinta iyo ardeydaba dhac, dil iyo jir dil.

Majirin wax xanibaad rasmi oo lagu soorogey tagida munaasabad ka dhaqanka, heesaha iyo aaditanka shaneemoyinka. hase ahatee haalada nabadgalyada aya waxey keentey  in oo la mamnuuco munaasabooyinka dhaqanka.

Meelaha ey xukuman Al-Shabaab munaasabooyinka waa la mamnuucey. Cidii ababusha mise tagta munaasabooyinkan waa la ciqaabayaa.

 B. Xurriyada kulanka iyo urur kubiirida:

Xurriyada Kulanka

TFG dastruuka Somaliland iyo midka Puntland waxey qorayan xurriyada kulanka.Hase ahatee banaanbaxyada  waa la mamnuuca. Nabadgalyo la’an awgeed ayaa haqan loowaaye dhinacya badan oo wadanka. Ciidamad amaanka oo xoog isticmaala marka ey kala eryan ayaa waxey keentey dhimasha iyo daawac farabadan.

Marar badan oo sanadkan ciidamada amaanka oo Somaliland  aya udidey ururada siyaasada ee mucaaradka in ey lakulmaan taageeradoodi iyo in ey sameeyan banaanbaxyo. Tusaala ahaan, 6 April booliiska Somaliland wuxuu u diidey taageerada mucaarad ka in ey qabtan banaanbaxyo oo dagan oo lugu xusaayo maalinta SNM.Booliiska aya risaas kor ugu tuurey wuxuuna u diiden in hogaamiyaasha ururada in ey lahadlaan taageeradooda. Ciidanka amaanka aya mar mar udiida ururada mucaaradka in abaabulan kulamada dad weynaha iyo banaanbaxyada.

12 September, ciidamada amaanka oo Somaliland aya isticmaaley xoog xad dhaf e waxeyna dilen affar ruux oo banaanbaxayey in badana wey dhaawaceen ayago banaanbaxya dagan kadigayo guriga barlamaanka hortiisa.Booliiska iyo ciidanka aya rasas kor uridey ayago kala diraayo boqolal oo ey ubadanyihiin dhalanyaro oo mudaaharadayey, kuwaa oo doonayey in ey dawlada u cadaadiyan in ey dib ufurta barlamaanka.Booliiska wuxuu xir xirey dad kabadan boqol qof xaaladan awgeed

13 September gudiga amniga oo gobolka Somaliland aya wuxuu xukumey 40 kamid eh kuwii xirna lix bilood iyado nidaam sax ah aan  lamarinin. Sanad ka dhamaadkiisana in badan oo dadkan wali wey xirnaayeen.

War bixin ey soosaarte hey’ada xuquuqda banii aadanka u dooda waxey ku eedeyse kudiga amanka in ey xuquuqda bani aadanka ey kutunteyn ey kamid tahey dadka la xiraayo ey kamid yihin carurta ayado na la ilaalineynin nidaamka oo dastuur ka oo Somaliland.

Wax cusub majira bisha April iyo May oo na kusaabsan dilida banaabaxyaha ee Somaliland iyo Muqdisho. Maamulka Dawlada kumeel gaarka iyo Somaliland wax tilaaba meyna ka qaadin ciidanka booliiska dhibaatadas geystey.

wax warbixin ah majira oo kusaabsan ciidamada amniga oo  xad dhaaf u isticmaaley dadka imaada goobaha cuntada lagu qeybiyo ee gobolada koonfurta dhehe ee Somalia.

 Xurriyada kubiirida ururada:

TFG (Dawlada kumelgaarka) wey ogoshahey hurriyada ururka,  warbixin kusaabsan in ey dawlada didey xurriyada ururk majiran sidii sanadihi hora ookala.

Dastuurka Puntland wuxuu dhigaya xurriyada ururka, Hase ahate maamulka Puntland mar walbaba wuxu mamnuuca ururada siyasada.

Dastuurka Somaliland wuxu qoroya xurriyada ururka, xaqan guud ahaan waa la tiixgaliyey wuuna dhaqan galey, Hase ahatee July 2007 maamulka Somaliland wuxuu xirey sadax siyaasiyin oo mucaaradka kuwaaso doonayey  in  ay asaasaan urur siyaasaded. Waxaana la soodaayey December 2007. inkastoo madax weyne Riyaale uu soo saare cafis rasmi eh balse qoraalkoodii oo maxkamada lama taagin.Hogaamiyashaas waxaa loodiidey in ey kaqeybgalan nidaamka doorashada sida musharaxiinta kale oo ururada siyaasaded.

Sharciyada xukuma oo ururada siyaasaded lugu asaasaya wuxu ogolyahey sedax urux kaliya in ey kaqeygalaan doorashada.

Gudi gaar eh oo uu sameeye madax weynaha oo na barlamaanka uu an sixiye aya mas’uul ka e oo na fiiriya codsiga.Sharciga wuxuu dhigaya ururada la ogalada oo h ala  boqolkiba labaatan oo codka doorashada aya la ogolyahey in ey hawlgalan. Sedax  xisbi aya la ogaladey

C. Xurriyada diinta:

Iyado TFG ey ogoshahey Xurriyada diinta, basle xaqan daqan ahaan la tiixgalilin.

TFG gaar ahan meyna fulinin sharciyada kusaabsan ilaalinta hurriyada diinta.

10 May TFG waxey ansixisey sharci oo kusaabsan shareecada Islaamka in lugu fuliyo wadan ka dhan. Ficil ahaan TFG awood iyo qorsha ey ku fulisa sharcigaa maqabta.

Kooxaha hubeysan gaar ahan kuwa la xariira Al-Shabaab mar mar ayey ku soorogaan dadka hoostooda kunool fikrada ad adag oo Islamka. Warar waxa jira sheegaya in ey cidi uhogaansami weyda sida Al-Shabaad Islaamka ey u aragta ee la takoori doona. Kuwa badan oo u hogaansamina waxa laga yaaba in oo la dilo.

Dastuurka TFG, Somaliland iyo Puntland wuxuu qoroya in Islaamka uu yahey diinta rasmiga e. Soomaalida badidoda waxey raacaan mad habka suniga iyo dhaqan ka suufiyada. Waxaana  jira dad oo aad u yar oo kristaan eh iyo kuwa kale oo diimaha kale aaminsan.Dastuurka iyo sharciga oo xukuma gobolada aya wuxuu dhigaya in qofka haq uu uleyahey in uu diinta uuna ka dooda diinta uu doona.Balse dhaqan ahaan xurriyada caabudaada waxa loo tiixgaliya qof ka Soomaaliga aheyn oo diimaha kale aaminsan.Diinta Islaanka oo laga baxa lama ogala sadaxda gobol ba. Maamulada TFG, Somaliland iyo Puntland awood umalahan in ey fuliyaan sharciyada kusaabsan xurriyada caabudaada.Kuwa raacsan kuwa aaminsan Islaamka dhawrsan iyo iskoolahooda aya sii faafahaya.

Puntland waxa keli laga ogolyahey mad habka Shaaficiga ee dadka meesha dagan badidoodi ey aaminsanyihin , ayana la’ogolyahey in dadka ey kahadlan.

Ciidamada amaanka ee Puntland aya aad u ilalisa dhaqdhaqaq yada diinta. Iskoolada diita meelaha lugu tukado waa in ey ka sooqaatan idin hawlgal wasaarada arimaha diinta. diimahana waxa mar walbaba la siiyo dugsiyada iyo masaajid yada laga aaminsanyahey madhab ka Shaaficiga.iskuulda diinta iyo meelaha caabudaada ee Somaliland waa in ey ka helaan idin wasaarada arimaha diinta intey ey hawlgalin. In  diin kale loo wareega waxaan ka’aheyn Islaamka lagama ogola Somaliland iyo  Puntland waxaana si rasmi aheyn uga horimaada bulshada meelaha kale.Waxaana ka’eheyn haalada nabad galyada ey suurtagalin weyso hey’adaha samafalka oo kristian ka ee si xurriyad ayey u hawgalan maadama ey diinta kristianka ey faafineynin. Hase ahatee warar waxa jiira sanad kan in ey Al-Shabaab iyo kooxaha mawqifka ad adag oo raacsan ey dilan dad yar oo diinta kristanka ku wareege.

Ku xadgudubka bulshada midibtakoorka:

Sanad kan Al-Shabaab waxey dishe door wadaada badidoodi ka tirsan Ahlu Sunna Wal Jama’a.(ASWJ) gobolka Ba iyo juba da hoose

7 February, wadaad aya latoogtey oo  lagu diley gurigiise agtiisa oo Dagmada Madina ee Muqdisha. Colaad ya oo diinta laxariirta awgeed, Al-Shabaab waxey burburisey qabryal ey leeyihiin wadaada  ASWJ wadaadihina wey dilen, rayidki iyo saraakiisha dawlada oo suufiyada aaminsana. Tusaale ahan, 28 Marh xoogaga Al-Shabaab waxey burburiyen shan qabri ey leeihin wadaada caan eh eek u yale Dagmada Baraawe ee gobolka shabelleda hoose, magacyahoodina wey ka tirtireen.

5 May meel udhow tuulada Kamsuma oo degmada Kismaayo aya Al-Shabaab toban qabri oo wadaada caan ey lahaayen.

10 June, magaalada Baardheere Al-Shabaab waxey ku burburiyen qabriya oo cadad koodi la garaneyni oo wadaada  suufiyal ey leeyihin.

Shirqoolada ee Al-Shabaab ey sameeyen waxey ku dileen saraakiisha dawlada kumeelgaarka iyo kuwa taageersan iyago ku tilmaamaya in ey diinta Islaanka ey kabaxeen.

January 1, niman dabley oo la aqoonin aya dilen shaykh maxamad Ibraahim Elbuur oo wadaad caan eh. Waxey ku dileen Ceelasha Biyaha, oo eh xero oo dadka barakacey ey ku noolyihin oo kutaala Muqdisha aagaheedi. Shaykh Maxamad waxaa lagu toogtey masaajidka  banaankiis salaada maqrib kadib. waxaa loo diley maadaama uu aaminsana fikradaha daxdaxdka e iyo rabshadaha uu cambaareenaayey.

5 April, Magaalada Jamaame, gobolka jubada hose,  kooxaha mucaaradka oo hubeysan aya waxey dilen macalin dugsi. Al-Shabaab aya bambano ku weerartay shineemoyinka.waxeyna weeraraan qofka ey arkaan in uu sixun u dhaqmaya. waxeyna mamnuuceen ciyaaraha dhan.

12 September, Al-Shabaab waxey KU dilen laba wadaad oo ASWJ Shabeelada hoose kadib maki ey rasaas kufuren dad oo Ciid al-Fitr tukanahaye.

Islaamiyinta mawqifka adag aya aad usaameeyen oo u dhibeen haweenka sanad kan.

March, Al-Shabaab waxey kubixisey in ey hawenka xijaab qaataan marki ey gurigooda ey joogin. Haweyneedii  la arko iyadoo xijaab xirneyn la ciqaabi doono .

Aqlibiyada sunniyiinta aya Kuwa sunniyiinta aheyn mar mar il gaar ku fiiriya. Kuwa Muslimiita aheyna oo diintoda banaan ka kumuujiya  cadaadin ayey kala kulmaan bulshada. Inkasta oo sharciga uu  mamnuuceynin, diinta Islaamka oo laga baxa oo diin ka loo wareega bulshad ahan lama ogola.Kuwa lagu tuhma in ey diinta Islaanka kabexeen cadaadin misa dil ayey kala kulman bulshada.

April 2008,  Somaliland, qof cibaadeysanahaya aya torri lagu dhuftey asagoo masaajid ka kujira kadib markii ey laba koox ku dooden masaa’il oo kusaabsan fasiritaanka diinta Islaamka. wali Macluumaad cusub lagama haya arinta.

Dadka kristan oo cadad koda uu yaryahey wali  isma muujinin. Meela ey ku cibaadeestan dad weynaha muslimiinta aheyn ee Somaalia majiraan.Kristaanka iyo kuwa Muslimiinta aheyn oo diintooda heysta cadaadis iyo dil ayey la kulmaan.

10 July, Al-Shabaab waxey madaxa ka goysey todaba foq oo lagu tuhmey in ey diinta kristaanka ey galeen eyna u jaasuusaan dawlada kumeelgaarka.

27 July, Al-Shabaab waxa la sheegey in ey madaxa kajartey afar kristaan e kadib marki ey ku afduubeen Marka, Shabeelada hoose.

Dadka la diley waxey u shaqeynahayeen hey’ad oo wadanka gudihiisa ka hawl gasha oo na agoomaha xanaaneysa gudaha Soomalia. Waxaa la diley kadib ey diideen in ey diinta kristaanka kabaxaan.

15 September, Al-Shabaab waxey dileen Cumar Khalif kadib marki lagu haley in uu heysta kitaabka Injil ka, misa Kristaanka. Dad yahuud oo la garanahayo wadan ka majoogaan. War bixin oo kusaabsan ficila oo looga soo horgeeda yahuuda na lama hayo.

Faah faahin deerad e waxaad eegta 2009 International Religious Freedom Report at www.state.gov/g/drl/rls/irf.

d: Xurriyada dhaq dhaqaaqa, dadka bara kacey, qoxootiga oo la ilaaliya iyo dadka wadan la’anta eh:

Dastuur ka TFG iyo Puntland wuxuu qoraya  Hurriyada dhaq dhaqaaqa. Balse meelaha qaar oo wadan ka  xagan waa la xanibey. isbaarooyinka ey dhigijirtey TFG iyo kuwa la jira wey yaraaden. Isbaarooyinka ey dhigtaan kooxaha hubeysan, kooxaha qabiilada iyo kooxaha Al-Shabaab la jira aya jid xir sameye dad ka safra na boobaan, bililiqeystaan, xoogaan, cadaadiyaan gaar ahaan rayad ka kaso carara dagaalada.

Maadaama eyna jirin dawlad dhexe oo awood leh oo maamul dhisan qabin, dad yar aya heysta waraaq yaha loo baahanyahey in dibada lagu safra.

Wax war eh lama hayo sanad kan oo kusaabsan kooxaha  qabiilada oo hubeysan oo dhigtan isbaarooyinka.Ciidamada amaanka ee Puntland aya kala tuurtey isbaarooyinka ey dhigten kooxaha qabiilada oo hubeysan.

War ey soo saarte UNOCHA, Al-Shabaab aya isbaarooyin dhigtey meelaha laga galo iyo meelaha laga baxo ee magaaloyinka ey xukumaan amaan sugid awdeed.

Wax isbaarooyin oo la dhigo magaalooyinka gudahoodi misa laba dhaxdoodi majiran sidii sanadihi hora.

Sharciga ma diidahaya in oo qofka xoog wadan ka lagaga  musaafiriay, hase ahate sanad kan maamulada midna mey isticmaalin musaafirin oo xoog e.

Wax dib u dhoofin oo habaysan majirin gobal ku ahaadaba Somalia

Dadka gudaha ku bara kacey:

.

Hay’adaha qaramada midoobed waxey ku qadarise ila bisha January 2007 in kabadan 90,000 qof  ey kacararen guri yahoodi oo Muqdisha iyo aga gar keda weerarada Al-Shabaab ey sooqaadeysa awgeed iyo dagaal joogta oo kadhaxeya TFG iyo iyo mucaarad kan siiba ahan Al-Shabaab.

Xarunta UNHCR oo Soomalia ee kusugan Kenya wuxuu ku qadirey dad ka bara kacey ila iyo hal milyan iyo bar (1.5 milyan) dagaalada awged, daadad, abaaraha iyo sababa kale oo dhici jirey ilaa iyo 1990 inkasto ey siibaten sanadihi laso dhafe.

Badi dad ka cusub oo bara kacey, ey ubadnaayeen haweyn iyo caruur, waxey kunoolaayen noolal oo adeega asaasiga ey na haleynin. Waxeyna degnaayeen meelaha Afooye oo udhaxeysa  Mugdisho iyo Baydhabo.

Kooxooyinka hubaysan oo labada dhinac dagaalamahaya taageersan aya dadka celiya maki cuntada la qeybinahayo.

Nabad galyada oo sii xumaatey aya aad u xanibtey dhaqdhaqaqa shaqaalaha hey’adaha samafalka iyo qeybinta caawimaada si dag dag ey ubaahanyihin dad ka bara kacey.Shaqaalaha samafalka oo aad loo eegtay canshuura ha oo lagu sooroga caawimaada bani aadanimada iyo Al-Shabaab oo ceyrisey sadax hey’ad oo qaramada midoobed ee bisha August aya adkeysey in khidmada asaasiga in oo la bixiyay.Sanad kan gudihisa maamulka Puntland ee Gaalkacyo iyo Garoowe aya xood ku doofiyey Somaalida ka timid Koonfurta dhexe ee Somaalia kuwas oo lagu tuhmey in ey kadambeeyeen  nabad galya darida oo sii kordheysa gobalka.

Bisha December Dad ka dagan Puntland aya weerare dad ka bara kacey oo ka imaadey koonfurta Soomaalia waxeyna codsadeen in oo laga bixiyo Puntland midaas oo ugeysate dad ka bara kacey in ey xiran goobaha ganacsi gooda.

Weerar ka waxaa keene marki uu madax weyneFaroole uu bixiyey war saxaafaded uu ku eedeenaayo dad ka koonfurta in ey kadambeeyeen nabad galyo darida oo sii kordheysa.

Ilaalinta Qoxootiga:

Dartuur ka 1990 oo dawlada kumeelgaar ka muuna siinin haq magangalyo oo mid qoxotinimo doonid sida uu qorey heshiis ka qaramada midoobey oo 1951 oo kusaabsan xaalada qaxootiga iyo heshiis ka gaarka oo lexeriira 1967. Soomalia waxey saxiixdey heshiis kii midowga Africa oo kusaabsana xaaladaha si gaar ahaan u taabta hawsha qaxootiga ee Africa sanad ka 1969. Balse meyna sixiixin misa keydinin.

TFG waxey qoreysa in oo la siin kara xaq magangalyo siyaasadeed qof ki ugu soocarara wadan kiisa misa wadan kala cadaadin siyaasaded diineed misa dhaqameed awgeed.Balse meyna jirin wax nidaam rasmi eh oo ilaalin taas bixinahaye. Maamulka wuxuu mar mar ka ilaalinaye qoxootiga in oo laceyriya misa lagu celiya wadama oo naftooda iyo xurriyadooda khatar galineyso. Dhab ahan maamul ka wuxuu bixiya xaalad qoxootinimo iyo magangalyo.Hey’ada qoxootiga UNHCR waxey sheegtey sanad kan dhamaadkiisa ila iyo 2,960 qoxooti ah iyo 18,600 magangalyo doon eh ey kadhacdey Somaliland iyo Puntland taas oo kabadneed sanad ki hore.Hey’adaha xuquuq da banii aadanka u dooda waxey ku qadariyen in farabadan oo gaaraya ila iyo 1.75 milyan ey bara kaceen dagaala cunta yari iyo sicir barar awged. qaar kalana oo gaaraya 3.76 milyan oo Soomali eh aya ubaahdey caawimaad bani aadanimo. Hase ahate nabad galyo dari kajirta koonfuta dhehe ee Soomalia aya ka xanibtey hey’adaha qaramada midoobeed iyo kuwa samafalka in ey imaadaan gobal kaas. Hey’adaha qaramada midoobeed aya sheege in ila iyo toban kamid eh shaqaalaha hey’adaha samafal ka oo la dila sanad ki. Maamul ka Somaliland aya la shaqeyse UNHCR iyo kuwa kala oo samafal ka in ey caawiyaan qoxootiga iyo kuwa magangalyo doon ka eh .UNHCR aya waxey ku qadarise ila iyo 60,000 oo Soomaali eh in ey iskudayeen in ey ugudbaan Somaliland Puntland Djibouti iyo Yemen ayago sharci dari ku wata 900 doon sanad ka gudihiisa. Taas oo keentey in ugu yaraan ila 273 qof ey ku dhinteen oo na la hubsadey dhimashadoodi.

Dhamaad ka bisha September, ila iyo 50, 486 qof  oo cusub aya laga diiwaan galiye Yemen taaso boqol kiiba konton ka badatey coda ka dad ka imaadeen mudadaas 2008. Sanad ka dhamaad kiisa ila iyo 158, 000 oo qoxooti Soomaali yeed aya ku noola Yemen.

January 2007, dawlada Kenya aya xuduud ka xirtey oo na joojise socod ka iyo aadida iyo ka soogalida Somalia. Inkastoo ey markii damba ey u ogalaatey hey’daha samafal ka in ey soogalaan Soomalia oo mid walba xaaladeeda xaar loo eegaya. Inkasta oo xuduud ka oo la xire, Hase ahate ila 55, 658 qof oo magangalyo doon eh aya imaadey qoxootiga Dhadhaab ee Kenya oo dad ka kubadnayeen . Waxeyna ka soogalen dal duleelada xuduud ka sanad ka gudihiisa. Sanad ka gudihiisa ila iyo 20, 000 Somaali magangalyo doon eh aya Itobiya soo gashey. Taas oo keentey in ey noqdaan qoxootiga  meeshaas ku nool 40, 000. Durba qul quli taanka oo 11,000 Somaali oo soogaleen Doolo iyo Ado ee koonfurta bari ee Itobiya aya keentey in ey UNHCR sameyso xerada qoxootiga ee afarad.

Sanad ka damaad kiisa xerada qoxootiga ee Bolkamayo ee kutaalo koonfurta bariga Itobiya  dad ki kunoola aya waxey gaareen 20,000 oo qof.

UNHCR aya sanad ka dhamaadkiisa ey ku qadarisey in ey siisa caawimaad banii aadanimo iyo ilaalin in kabadan 541, 600 Soomaali oo kunool Kenya , Yemen Itobiya Djibouti iyo Uganda, taas oo kabadan cadad ki 2008.

Warar joogta eh aya jiraan oo sheegayo in hawen iyo gabdha iyo xaalada gaar ah niman Soomaali ah in oo lagu kufsade xiriyadayha qoxootiga Kenya sanad ka gudihiisa.

Qeybata 3 -aad: Xuquuqda siyaasaded: Haqa muwaadiniinta in ey badalaan dawla dooda:

19 August, iyado 451 mudane ey u codeeyeen 23 oo diideen aya dawlada kumeelgaarka ey ansixisey in  lagu fuliyo Soomaalia sharciga xukunka militariga sadax  bilood gudaheeda. Hase ahatee dhab ahaan xukun ka militariga meel na lagu ma fulinin.

Maadaama eyna jirin  maamula fiican oo dawladeed muwaadiniinta xaq oo dawlada kubadalaan meyna helin.

Wadanka  waxaa xukumahaye dawlad oo la oqoonsanyahey balse la dooranin, dawlada oo kumeelgaar eh oo loo ogalaadey in ey shaqeyso ilaa iyo 2009.

Bisha January, iyadoo  loo marey Djibouti ey na hoosha ey wadey, barlamaanka aya la weyneeyey dawlada kumeel gaarkana  mudada loo kordhiye ila iyo 2011, si ey ugu diyaarisa wadan ka doorasha guud.

iyado kaduwan sanadihi hore xiligi ey hogaamiya beeleed ka ey xukumaayeen gobolada intooda badan ey na dawlada kumeel gaarka  magac ahaan un wadan ka u heysatey, aya wadan ka intiisa badan wuxuu hoos imaadey kooxaha hubeysan oo intooda badan ku xiran kooxda argagixisada  Al-Shabaab.

Inkasta oo Al-Shabaab mar mar ey la shaqeeyaan hogaamiya beeleed  meelaha ey xukumaan, in badan oo hogaamiya beeleed ah aya mar walbaba kala kulma mucaarad dhinaca beelaha sii kala babaxa iyo kooxaha siyaasiyiinta.

 Doorashooyinka iyo Kaqeybgalka Siyaasada:

 TFG waxaa la dhisay dabayaaqadii 2004 iyo horraantii 2005 kadib wadaxaajood ka dhacay Kenya oo qaatay labo sano kaasoo ay qabatay IGAD.  Dastuurka Kumeelgaarka ah ee Federaalku waa mid kusalaysan qaab sharci ah oo loogu talagalay macaahiida federaalka ah ee kumeelgaarka ah ee baarlamanka iyo dowlada kasoo markii hore ku shaqeynayay ogolaansho shan sano ah kasso lagu waday inuu dhaco 2009-ka gudihiisa; si kastaba ha ahaatee, Dastuurka Federaalka Kumeelgaarka ah ee hanaanka nabada ee Djibuti ayaa wuxuu ku kordhiyay laba sanoo kale oo kueg ilaa 2011ka. 2004 dowladii ku dhisnayd qabaailka ee Cabdullahi Yusuf Ahmed, oo ahaa madaxweynihii hore ee Puntland oo asagu ka ahaa Madaxweynaha Federaalka Kumeelgaarka ah ayaa wuxuu Raisul Wasaare usoo magacaabay Cali Maxamed Gedi waqtigaa. Gedi wuxuu is casilay bishii Oktobar ee 2007. Nofeembar 2007 Madaxweyne Cabdullaahi Yusuf wuxuu Raisul Wasaare usoo magacaabay Nuur Cadde Xassan Xuseen. 2008 Yusuf wuxuu isku dayay inuu xilka ka qaado Raisul Wasaare Xuseen, marka hore asagoo cod baarlamaani ah kaashanaya kaaso ah “codka kalsooni darrada” dabadeedna eryid inuu kusameeyo asagoo usii maraya awooda madaxweynenimo. Labadii qorsheba way shaqeyn waayeen 29/12/2008 kadib markii ay is casileen masuuliyiin badan oo ka tirsanaa TFG ee Cabdullaahi Yuusuf khilaaf ka dib. Afhayeenkii Baarlamaanka, Shiikh Aadan Maxamed Nuur ayaa noqday madaxweynaha kumeelgaarka ah (inta madaxweyne kale laga soo dooranayo) kadib markii Cabdullaahi Yuusuf uu is casilay.  Dastuurka Federaalka ah ee Kumeelgaarka ahi wuxuu qeexayaa in madaxweynaha kumeelgaarka ah (ee xukunka haynaya markii madaxweynuhu is casilo)  uu xafiiska maamuli karo muddo dhan 30 maalmood inta baarlamaanku uu ka soo dooranayo madaxweyne cusub.

 

Agoosto 2008 hoggaamiyeyaasha TFG iyo Isbahaysiga Dib-u xoreynta Somaliya waxay wada sixiixdeen heshiis ay QM dhexdhexaadinaysay oo lagu qabtay Djibuti. Waxaa lagu heshiiyay in la joojiyo dhammaan iska horimaadyada hubaysan, hubinta helitaanka waddo loo maro baniaadanimo aan cidi horistaageyn iyo sidii looga shaqeyn lahaa nabad waarta. Heshiiskii Djibuti wuxuu dhigay marxalada lagu dhisayo dowlad midaysan bishii Janaayo 2009-ka.  Intii u dhexeysay 22 iyo 24 bishaas Xildhibaanada Baarlamaanka Kumeelgaarka ah waxay dageen Dijibuti inta ay ka yimaadeen halkii baarlamaanku ahaa ee Baydhabo si ay uga qeyb qaataan doorashada madaxweyne cusub oo ay yeelato TFG.  26 bishaas ayagoo ku sugan Djibuti ayaa Baarlamaanka Federaalka ah ee Kumeelgaarka ahi wuxuu waxa ka badalay dastuurka kumeelgaarka ah ee federaalka si uu 2 sano ugu daro mudada shanta sano ah ee TFG iyo inuu ogolaado kordhinta xildhibaanada oo markii hore ahaa 275 kana dhigo 550 si loogu soo daro 275 xildhibaano cusub ah oo kasocda Isbahaysiga Dib-u-xoreynta Somaaliya oo hoos imaanaya heshiiska Djibuti.  31 bishaas Baarlamaanka Federaalka Kumeelgaarka ah wuxuu inuu noqdo madaxweynaha TFG u doortay Sharif Sheekh Axmed oo ahaa Guddoomiyaha Fulinta ee Isbahaysiga Dib-u-xoreynta Somaaliya. Doorashadaas waxaa loo arkay inay ahayd mid six or iyo caddaalad ku dhisan u dhacday waxaana ka qeyb galay ilaa 12 murashax oo uu kujiray Nuur Xassan Xuseen oo ahaa raisul wasaarihii hore.  Bishii Feebaraayo 13keedii asagoo joogo Djibuti ayaa madaxweyne Sharif wuxuu u doortay Abdirashiid Cali Sharmaake inuu noqdo Raisul Wasaaraha TFG ee cusub. 20 bishaas raisul wasaare Sharmaake wuxuu soo dhisay golihiisa wasiirada oo ka kooban 36 wasiir. 23 bishaas iyo 26keedii, madaxweyne shariif iyo raisul wasaare Sharmaake waxay usoo guureen Muqdisho. Waxay ahayd markii ugu horeysay ee TFG iyo baarlamaankeedu dagaan caasimada wadanka laga soo bilaabo markii TFG la dhisay.

 Somaliland waxay leedahay dastuur iyo baarlamaan ka kooban laba aqal oo qabiilada oo dhan si isku mid ah loo wada matalo iyo madaxweyne la soo doorto iyo weliba madaxweyne kuxigeen. Hayadaha dowliga ah ee Somaliland waxay hirgasheen waxqabad machadeed oo xagga maamulka ah kudhawaad gebi ahaan dhulka ay Somaliland sheegato in ay leedahay, waxayna ku guuleysatay in la aqoonsado 1960 ka hor intii aysan la midoobin Somali qeybtii Talyaanigu gumaysan jiray.  2001 afti la qaaday, 97 boqolkiiba dadka Somaliland waxay u codeeyeen in ay gooni isku taagto.

 Madaxweyne Riyale Kahin oo la doortay bishii Abril ee sanadkii 2003 wuxuu qaaday dhowr tilaabo oo dib loogu dhigaayo doorashooyinka markii 4aad wuxuu dheereeyay muddada uu xafiiska sii joogayo.  Laga soo bilaabo 2006 Riyale wuxuu bilaabay hannaan lagu ballaarinayo ogolaanshaha aqalka baarlamaanka sare ee aan la soo dooran ee Guurtida loo yaqaano afar sano. Abril 2008 Golaha Guurtidu wuxuu wuxuu dib u dhigay doorashooyinka madaxweynaha iyo kuwa maxaliga ah wuxuuna kusiyaadiyay muddada xafiiska ee madaxweyne Riyale hal sano oo dheeri ah. Kadib markii lagu guulaystay dhexdhexaadin caalami ah, axsaabta waaweyn ee siyaasadu waxay isku raaceen  in doorashooyinka madaxweynenimada la qabto bisha Abril ee 2009 kadib markii hanaanka qaranka ee diiwaangelinta codeeyeyaasha  ee qof kasta oo Somaliland u dhashay uu ku helaayo kaar aqoonsi la sameeyo. Maarso 3deedii, Guddiga Doorashooyinka Qaranka  wuxuu shaaca ka qaaday in doorashooyinka madaxweynenimada la qaban doono 31 Maarso; si kastaba ha ahaatee 28 Maarso Golaha Guurtidu wuxuu u codeeyay  in dib loo dhigo doorashooyinka lagana dhigo in muddada madaxweyne Riyaale ay ku agtahay Siteembar 2007.   Khilaafka siyaasada ayaa noqday mid sidii hore ka sii qoto dheer oo 29 Agoosto booliska ayaa xiray dhismaha baarlamaanka.  Maarso iyo Siteembar, axsaabta siyaasada ee mucaaradka ah waxay ka horyimaadeen go,aanka lagu kordhinayo muddada madaxweyne riyale inkastoo heshiis hore uu dhigayay in aan la ogolaan muddada in loo dheereeyo wax intaa ka badan, intii lagu Siteembarna xildhibaanadu waxay miiska soo saareen mooshin jabin ah baarlamaanka gudihiisa.  Ayadoo lagu jiro mudaaharaad ayaa bishii Siteembar 12keedii booliska Somaliland waxay xabado ku fureen koox dad ah oo soo dhoobtay baarlamaanka hortiisa ayagoo halkaa ku dilay afar mudaaharaadeyaashii ka mid ah kuwo kalena halkaa ku dhaawacay.  Boolisku sidoo kale wuxuu soo xiray ilaa 100 qof.  Hannaan aan sharci ku dhisnayn ayaa natiijadiisu noqotay in ilaa 40 qof lagu xukumo jeel muddo lix bilood ah. Heshiiskii waa la jabiyay kadib markii golaga Guurtida uu si wada jir ah u ansixiyay qoraal ka kooban lix qodob oo ay soo saartay beesha caalamku si horay loogu dhaajiyo hannaanka doorashada. Guurtidu waxay ansixiyeen in muddada madaxweyne Riyaale lagu daro hal bil oo kale doorashada ka dib.  Siteembar 30keedii, madaxweynaha iyo labada xisbi ee mucaaradka ah hoggaamiyeyaashooda ayaa wada jir u saxiixday qoraalka is afgaradka ah. Oktooibar 4teedii ilaa 5teedii in la bilaabo hirgelinta isafgaradka darteed ayaa dhammaan xubnaha Guddiga Qaranka ee Doorashooyinku dib u saxiixay madaxweyne Riyalena wuxuu soo magacaabay guddi cusub oo doorashooyin oo qaran asagoo ansixiyay dhammaan masuuliyiinta.  Dhammaadkii sanadkaas, wax taariikh ah looma qaban doorashooyinka.

 2007 bishii Diseembar xubnaha mucaaradka ee kala ah Maxamed Cabdi Gaboose, Maxamed Xaashi Cilmi iyo Jamaal Caydiid Ibraahim ayaa waxaa laga sii daayay xabsiga kadib markii ay xirnaayeen saddex bilood kadib markii dacwad kusaabsan in ay sameeyeen urur aan sharci ahayn lagu soo eedeeyay iyo weliba xasilooni darro.  Waxay awood u heleen in ay in ay codeeyaan ay isu diiwaan galiyaan, laakiin looma ogolaan in ay uga qeyb qaataan hannaanka doorashada sidii murashixiin matalaya axsaabta xisbiguu doonaba ha noqdee.

 1998, Puntland waxay isu magacawday dowlad goboleed kadib markii shir wada tashi ah ay yeesheen wafuud ka socotay lix gobol kuwaasoo ay kujireen odayaal dhaqameedka beelaha, hoggaanka ururada siyaasada, xubnaha baarlamaanada maxaliga ah, maamuleyaasha gobolada  iyo xubnaha bulshada rayidka ah.  Puntland waxay leedahay hal baarlamaan oo lagu magacaabo Guddiga Odayaasha, kaasoo baddi ka ciyaara door ah in uu la talin sameeyo.  Waxaa la mamnuucay axsaabta siyaasada; si kastaba ha ahaatee 29kii Juun, baarlamaanka Puntland wuxuu ansixiyay dastuur ogolaanaya in lagu hirgeliyo dimuqraadiyad muddo 2 sano gudeheed ah. Dastuurka  cusub kaasoo ahayd in afti dadweynaha looga qaado wuxuu xadeynayaa tirade axsaabta siyaasada oo wuxuu ka dhigayaa saddex.  8dii Janaayo, guddigu wuxuu soo doortay Cabdiraxmaan Maxamed Maxamuud (Faroole) wuxuuna u doortay inuu noqdo madaxweynaha Puntland. Madaxweynihii hore janaraal Maxamuud Muuse Xirsi (Cadde Muuse) oo kamid ahaa dhowr murashax wuxuu ku qancay in doorashada looga adkaaday wuxuuna si nabad ah xilka ugu wareejiyay madaxweynaha cusub. Xubnaha baarlamaanka waxaa ka soo xulay  lixda gobol qabiiladooda waxaana lagu dhawaaqay 66ka xubnood bishii Diseembar 2008 waxaana ku dhawaaqay Guddiga Doorashada halka Guddiga Ansixintuna uu xafiiskiisii baaqi ku sii ahaaday. 1dii Janaayo xubnaha cusub ee baarlamaanka ayaa la dhaariyay. 17 kii Janaayo, madaxweyne Faroole wuxuu soo magacaabay 16 wasiir oo ay kujiraan saddex ka tirsanaa maamulkii hore si ay u noqdaan golaha wasiirada.

 Qaar ka mid ah wasiirada ayaa sii lahaa maleeshiyooyinkoodii kuwaasoo qeyb ka ah amni darada guud.   Murashax aksta oo madaxweyne waxaa looga baahnaa inuu baxsho 5000 oo doolar oo qeyb ka ah hannaanka doorashada murashaxa madaxmweyne kuxigeenimadana waxaa laga rabay inuu baxsho 2500 oo doolar qarash ah. Qeyb ka mid ah lacagahaas waxaa loo isticmaalay dhowrida aminga intii lagu jiray doorashooyinka.

 Somaliland iyo Puntland waxay sii wadeen inay ku loolamaan qeybo ka mid ah Sanaag iyo Sool iyo degmada Buuhoodle ee gobolka Togdheer intii sanadkaasi socday. Labada dowladoodba waxay maamulo kusii lahaadeen gobolada Sool iyo Sanaag labada dowladoodna waxay sidoo kale saameyn kusii yeesheen beelaha halkaa ku dhaqan.  Intii sanadka lagu guda jiray, wax colaado ahi kama soo cusboonaan Las Caanood oo kutaala gobolka Sool. Janaayo dabley loo maleeyay in ay ka socdeen dhanka Puntland ayaa waxay dileen saraakiil afar ah oo reer Somaliland ah. Xooggaga Somaliland waxay sii haysteen maamulka Las Caanood in kastoo Xooggaga Puntland ay ku hanjabeen in weer kusoo qaadi doonaan isla markaana ay kusoo baahiyeen ilaaladooda nawaaxiga kumeersan.

 Waxaa kujiray 37 dumar ah baarlamaanka la balaarshay ee TFG ee laga dhigay 550; waxaa un kujiray toddobo dumar ah oo loo soo doortay xildhibaanimo 275ta xildhibaan ee baarlamaanka lagu soo kordhiyay lagana soo magacaabay Isbahaysiga Dib-u-xoreynta Soomaaliya ee lagu soo daray TFG. Tiradu waxay hoos uga dhacday intii dastuurku dhigayay oo ahayd in 12 boqolkiiba kuraasta baarlamaanka dumarka loom eel dhigo.  39ka wasiir iyo lixda wasiir ee Feebaraayo iyo Agoosto lasoo magacaabay  waxaa kujiray saddex wasiir oo haween ah kaligood. Wasiiradii Caafimaadka Qamar Aadan Cali taasoo lagu dilay qaraxii bamka ee ismiidaaminta ahaa ee dhacay 3dii Diseembar lama soo buuxin booskeedii weli. Somaliland dowladeeda oo ka kooban 28 wasiiro, naag baa waxay ka tahay wasiirka laboodka iyo arimaha qoyska, laba kale oo dumar ahna waxaa loo doortay aqalka hoose ee baarlamaanka oo ka kooban 82 xubnood.  Puntland gudeheeda waligeed qof dumar looma dooran in ay  xubin ka noqoto Guddiga Odayaasha ee Puntland, intii Diseembar lagu jirayna waxaa laba dumar ah loo doortay in ay xubno ka noqdaan baarlamaanka ka kooban 66da inta laga soo dajiyay tiradii 5ta ahayd ee kujiray baarlamaankii hore. Caasha Geele ayaa waxaa markale loo doortay in ay qabato jagada Wasiirka Laboodka iyo Arimaha Qoyska sidii markii horeba ay jagadaas uga hayn jirtay maamulkii hore oo ay ku ahayd haweeneyda qura ee Wasiirada ah ee kujirta baarlamaanka cusub. Janaayo saddex dumar ah oo ahaa wasiiro kuxigeeno ayaa waxaa loo doortay inay ka mid noqdaan golaha wasiirada waxaana laga soo dhex xushay wasiiro kuxigeeno tiradoodu dhantahay 22.

 Waxaa jiray 60 xubnood oo ah dadyowga laga tiro badan yahay ee Bantuuga iyo Carabta Baarlamaanka Federaalka Kumeelgaarka ah afarna waxay ugu jiraan golaha wasiirada ee TFG. Wax xubno ah kuma laha baarlamaanka iyo golaha wasiirada dadka laga tiro badan yahay Somaliland. Waxaa Puntland ka jira 136 qabiilo hoosaad, 46 ayaana xubno kuleh Guddiga Odayaasha. Kuwaasi waa qabiil hoosaadyada ugu waaweyn mid walibana wuxuu kuleeyahay hal ilaa afar xubnood baarlamaanka ka kooban 66da xubnood. Qabiilhoosaadyada kale isuma arkaan in ay yihiin “dad laga tiro badan yahay” waxayna badankoodu aaminsan yihiin in lagu matalay Daarood ahaan/Harti ahaan iyo baarlamaan ahaan.

 Qeybta 4aad          Musuq maasuqa Rasmiga ah iyo Hufnaanta Dawlada

 Musuqa rasmiga ahi wuxuu ku faafayay wadanka oo idil, inkastoo TFG ay qaaday tilaabooyin intii sanadku socday si loo xadido musuqmaasuqa.  Tusaale ahaan TFG waxay magacawday guddi kormeera dakhliga ka soo xarooda dekeda, kaasoo sabab u noqday in lacagaha soo gala qasnada dowlada ay kordhaan. Sharcigu ma dhigaayo ciqaabta la marinaayo dembiileyaasha kulug yeesha qiyaamo rasmi ah saraakiishuna waxay si joogto ah u galeen falal musuqmaasuq oo ay weheliso maamul xumo. Taqriiban howl walba oo Soomaaliya ka jirta waxaa kujira musuq  wax xadeynaya ama qaab guddi ah oo lagula dirirana ma laha. Taasi waa run xitaa gargaarka baniaadanimo dhexdeeda. Tilmaamihii Maamulka ee Baanka Aduunka ee 2009ka waxay muujiyeen in musuqu yahay dhib daran. Saraakiisha dowlada ee saddexda gobolba malaha shuruucda maaliyada lagu soo bandhigo.

 Majirin shuruuc saamaxaya in dadweynuhu helaan warbixinta dowlada.

 Qeybta 5aad   Fikirka Dowlada ee Kutaxaluqa Baaritaano Caalami ah iyo kuwo aan Dowli 

ahayn oo lagu sameeyo Kuxadgudubyada la sheego in lagu Sameeyo Xuquuqul Insaanka

 

 Tiro ka mid ah kooxaha xuquuqul insaanka u doda oo isugu jira kuwo caalami ah iyo kuwo maxali ah intaba ayaa ka shaqeyn jiray wadanka oo dhan kuwaasoo soo baari jiray soona daabici jiray wixii ay soo ogaadaan oo kusaabsan kiisaska xuquuqul insaanka; si kastaba ha ahaatee, tixgelinta lagu sameeyo amniga ayaa haleeyay awoodooda ay sida xorta ah ugu shaqeyn lahaayeen.  Marka loo barbar dhigo sanadihii hore, saraakiisha TFG waxay jawaabo ka bixin jireen aragtiyadooda, in kastoo TFG waxay awood xadidan u lahayd in ay hirgeliso xuquuqul insaanka.  Sidoo kale waxaa jiray in Al-shabab in ay bartilmaameed ka dhiganayeen bulshada rayidka ah, dadka u dhaqdhaqaaqa nabada, warbaahinta iyo ururada u dooda xuquuqul insaanka.  Xarunta Xaquuqul Insaanka ee Diktoor Ismaaciil Jimcaale ee fadhigeedu yahay Muqdisho, Xarunta Elman ee Nabada iyo Xuquuqul Insaanka,  Shabakada Nabada iyo Xuquuqul Insaanka, Ururka Xuquuqul Insaanka ee Isha Baydhabo oo ka shaqeeya Bay iyo Bakool, KISIMA oo Kismaayo ka shaqeeya, Ururka Isbahaysiga Dumarka Shacabka ah iyo kooxo kale oo u dhaqdhaqaaqa xuquuqul insaanka oo maxali ah waxay ahaayeen kuwo aad ugu firfircoon sanadku intuu socday, inkastoo ay sidii hore kayarayd firfircoonidoodu maadaama bartilmaameedsiga al-Shabaab ay kuhayso ay korortay. Xarunta Xaquuqul Insaanka ee Diktoor Ismaaciil Jimcaale, Xarunta Elman ee Nabada iyo Xuquuqul Insaanka iyo Ururka Isbahaysiga Dumarka Shacabka ah waxay sii wadeen in ay baaritaan ku sameeyaan oo ay dukumiintiyo ka qoraan xadgudubyada ka dhanka ah xuquuqul insaanka, sababaha ka dambeeya carqalada iska socota ee nawaaxiga Muqdisho waxayna kormeer kusameeyeen arimaha xuquuqul insaanka. Midowga Qaranka ee Suxufiyiinta Soomaaliyeed oo saldhigiisu yahay Muqdisho wuxuu sii waday inuu u doodo xornimada warbaahinta wadanka gudihiisa oo dhan. Xarunta Cilmibaarista iyo Wadahadalka ee fadhigeedu yahay Muqdisho, dhowr urur oo haweenku leeyihiin oo aan dowli ahayn, iyo ururo kale oo ah kuwa bulshada rayidka ah ayaa waxay door ka ciyaareen sidii kor loogu soo qaadi lahaa wada hadalka ka dhexeeya qabiilada Puntiland iyo qeybo ka tirsan bartamaha Soomaaliya.

 Ururada xuquuqul insaanka ee Somaliland waxay ku eedeeyeen dowlada in ay ayagu dhexdeeda wixii ka dhaca ay xallinayso balse ay qurminayso colaad ayaga dhexdooda ah.

 Weeraro iyo dhacdooyin baniaadamka lagu waxyeelaynayo, culimaaudiinka, bulshada rayidka ah iyo shaqaalaha ururada aan  dowliga ahayn ayaa waxay sababeen geerida dad toban ah sanadka intii lagu jiray. Marka loo eego sanadadii hore si ka badalan TFG saraakiisheedu kuma eedeyn Ururada aan dowliga Ahayn iyo kuwa bulshada rayidka ah inay la jirsanayaan kooxaha mucaaradka iyo in ay ka badbadinayaan kuxadgudubka xuquuqul insaanka ee ay sameeyaan xoggaga TFG, mana aysan gardareysan oo soo xirin TFG shawaalaha Ururada aan Dowliga Ahayn; si kastaba ha ahaatee, intii lagu jiray sanadka maamulka al-Shabaab ee Bay, Bakool iyo Gedo waxay marar badan ku amreen Ururada aan Dowliga ahayn, kuwa maxaliga ah iyo kuwa caalamiga ahba in ay is diiwaan galiyaan oo ay bixiyaan “canshuuro” ayagoo weliba ugu hanjabay caqabado xunxun hadii ay amardiido sameeyaan.  Dableyda al-Shabaab waxay weerareen oo ay bililiqeysteen gargaarkii baniaadanimo iyo qalabkii Ururada aan Dowliga ahayn oo ay ka qaateen xerooyinka ururadaas gargaarka ee Bay, Bakool, Shabeelada Dhexe, iyo Gobolada Jubbooyinka Dhexe. Maarso al-Shabaab waxay ku amreen dhammaan hayadaha gargaarka in ay isaga tagaan Bay iyo Bakool waxayna ku amreen dhamaan ururada aan dowliga ahay ee maxaligaa in ay isdiiwaan geliyaan. Kadib markii dadweynuhu ay mudaaharaadyoka sameeyeen arinkaas, go,aankaan dib ayaa looga noqday, laakiin waxaa la eryay laba hayadood oo maxali ah. 7 Oktoobar, kooxo maleeshiyaad ah oo lala xiriirshay al-Shabaab ayaa waxay warqado kusoo daadiyeen Isbitaal Madiina kuwaasoo uga digaaya ICRC oo ka howl gasha isbitaalka in si dhaqso ah ay shaqada u joojiso. Warqadahaasi waxay kueedeeyeen isbitaalku inuu yahay machad TFG ay leedahay. Waxay sidoo kale uga digeen maamulka isbitaalka iyo shaqaalaha in ay joojiyaan howlaha dabadeedna ay ka tagaan isbitaalka ama ay soo wajihi doonaan caqabado aan la qeexin.

 Hayadaha dowliga ah ee Somaliland waxay ku amreen Ururada aan Dowliga ahayn ee ka howl gala Somaliland in ay u soo bandhigaan barnaamijyadooda iyo bajetyadooda hayadaha dowliga ah ama ay shaqooyinkooda joojiyaan.

 Waxaa jiray dhacdooyin dhowr ah oo bililiqo, afduub, iyo weeraro loogu geystay ergada WFP kolonyadooda iyo badeecooyinka gargaarka baniaadanimo intii sanadku socday.  2dii Janaayo maleeshiyada al-Shabaab waxay inta jabiyeen baqaar WFP leedahay oo kuyaalay Merka oo kutaala gobolka Shabeelada hoose kaasoo raashin kujiray ka boobeen raashinkii gargaarka ahaa.

 Wax is tar ah kuma dhicin kiisaska weerarada shaqaalaha gargaarka, kormeereyaasha xuquuqul insaanka iyo Ururada aan Dowliga ahayn oo la soo tabiyay markii hore. 

 Qeybta 6aad       Takoorka, Kuxadgudubka Xaqqa Bulshada ah, iyo Kaganacsiga   

                                Shakhsiyaadka

 Dastuurka Federaalka Kumeelgaarka ah wuxuu mamnuucayaa takoorida ku salaysan laboodka ama wadanka qofku u dhashay; si kastaba, xadgudubka xagga bulshada ah ee kusalaysan qabiilka ama beesha qofku ka soo jeedo, carqalada ka dhanka ah dumarka, iyo kuxadgudubka caruurta ah ee baahsan waxay sii ahaadeen dhibaatooyin qatar leh.  Dastuurka Somaliland iyo jaartarka Puntland    waxay mamnuucayaan takoorida kusalaysan laboodka iyo wadanka qofku u dhashay, laakiin ficil ahaan looma qadarin xuquuqahaan.

  Haweenka

 Qabiirka Madaxa banaan ee QM wuxuu soo tabiyay in carqalada ku salaysan laboodka ay Somalia ka dhacaan maalin walba lalana xiriirshay qaab dhismeedka bulshada. Shuruucda mamnuucaya kufsiga ayaa jira; si kastaba ha ahaatee lama xoojin. Wax shuruuc ah uma dagsana kufsiga labada  isqaba dhex mara. Wax warar ah oo sheegaya in dadka lagu soo eedeeyo kufsiga in maxkamad la saaro ayadoo loo sii marayo waddooyin sharci ah intii sanadku socday majiraan. Kufsiga ay soo qoraan Ururada aan Dowliga ahayn ee la xiriira maamul xumada gaar ahaan dumarka barakacayaasha ah ee ka soo barakacay guryahooda carqalada sokeeye aawadeed ama ka mid ahaa dadka laga tiro badan yahay. Xubnaha booliska ama maleeshiyaadku waxay kulug yeesheen kufsiga, kufsigana waxaa caam ahaan loo isticmaalay carqalada ka dhanka ah beelaha. Qaabab dhaqameedkii looga hortagi jiray kufsiga waxaa dhacday in ay iska indha tirayeen xaalada dhibanaha taa badalkeediina waxay ka dhigeen xalka mid ah heer beeleed ama in laga kufsiga laga bixiyo magdhaw  ayadoo loo sii marayo wadaxaajood dhex mara qofkii dhibka gaystay iyo beelaha dhibanaha. Dhibaneyaashu waxay sidoo kale la dhibtoodaan takoorid arinkaas dabasocota oo ku salaysan sifa “sifa halaabid”. Dumarka iyo gabdhaha kusugan Xerooyinka Barakaceyaasha waxay ahaayeen kuwo kusugan dayac gaar ahaan waxay dayac ugu jireen carqalad xagga galmada ah, taasoo gacan ka geysanaysa  faafida HIV/AIDS. Maarso 2008 Qabiirka Madaxa banaan ee QM wuxuu soo tabiyay in xerooyinka barakacayaasha Muqdisho iyo Kismaayo in bartilmaameed looga dhigtay carqalad xagga galmada ah oo aad u kordheysay gaar ahaan kuwa ka soo jeeda qabiilada laga tiro badan yahay   taasoo ay kula kacayeen burcad dhalin yaro ah oo bartilmaameed ka dhigtay. Somaliland kufsiga burcadu gaysato ayaa dhibaato kanoqotay magaalooyinka, taasoo asaas ahaan ay gaystaan burcad dhallinyaro ah, xubnaha xooggaga booliska, iyo ardayda labka ah. Dhibaatooyinkaas badi waxay ka dhaceen xaafadaha saboolka ah iyo dhexda dad soo hijrooday, qaxooti soo noqday, iyo dad reer miyi ah oo soo barakacay kuwaasoo kunool meelaha magaalooyinka ah. Dhibaatooyin badan lama soo tabin. Marka loo eego Qabiirka Madaxa banaan ee QM warbixintiisii 17kii Siteembar, carqalada xagga galmada ah oo ay kujirta kufsiga safka laga maro gabdhaha dhowr iyo toban jirka ah ayaa waxay weli baaqi kusii noqdeen inay ahaadaan dhib taagan. Carqalada guriga ee ka dhanka ah haweenka waxay baaqi kusii ahaadeen inay noqdaan dhib qatar ah. Ma jiraan shuruuc wax ka qabta carqalada guriga; si kastaba ha ahaatee, sharciga Islaamka iyo sharciga madaniga ahba waxay wax ka qabtaan muran ka jira qoysaska dhexdooda. Qabiirka Madaxa banaan ee QM warbixintiisu waxay sheegtay in dilka aargoosiga ahi weli dhaco. Wax warbixin ah oo xisaabaad kusalaysan ma jirto taasoo kusaabsan inta ay le,egtahay carqalada guriga. Carqalada galmada ee guriga waxaa lagusoo waramay in ay tahay dhibaato qatar ah oo lala xiriirshay takoorida laboodka ka dhanka ah guud ahaan. Dumarku waxay si aan dheelitirnayn ugu dhibtoodeen carqalada haatan wadanka ka socota, dagaalka u dhexeeya beelaha iyo weerarada aan loo meel dayin ee ka dhanka ah dadka rayidka ah.

 Dhillaynimadu waa xaaraam mana jiraan xisaabaad dhacitaankeeda kusaabsan. Dhibida xagga galmada ah waxay ahayd dhibaato balse majirin shuruuc, macluumaad, ama barnaamijyo dowli ah oo wax looga qabto.

 Dhaqanka aadka wadanka looga dhaqmo dumarku xuquuq la siman tan ragga malahan nidaam ahaana waa la iska hooseysiiyaa. Guursiga xaasaska ka badan hal waa la ogol yahay.  Shuruuc ay faafisay dowladii hore, gabdhaha iyo dumarka waxay dhaxli karaan hanti, laakiin bar waxa ay dhaxli karaan walaalahooda kayaryar iyo kuwa ka waaweyn ayaa loo ogol yahay in ay dhaxlaan. Sidaas si la mid ah marka loo eego sharciga Islaamka iyo dhaqanka maxaligaah ee magdhawga diyada , qof kasta oo lagu helo dil qof dumar ah waa inuu siiyo qoyska dhibanaha bar magtii uu ku bixin lahaa hadii uu dilo nin rag ah.

 Dhammaan gobolada oo dhan, dumarku  malaha xuquuqda si xor ah loogu go,aaminayo tirada, muddada u dhexeysa iyo waqtiga caruurta loo qabanayo, badanaana waxay la kulmaan takoorid, xaasidnimo iyo carqalad markii ay isku dayaan in ay isticmaalaan xuquuqdooda. Waxaa jira warbixin xaddidan oo kusaabsan waxyaabaha loo isticmaalo in uurka looga hortago ama wadadii loo mari lahaa sababtuna waa mid la xiriirta dareenka dhaqanka.  Umulisooyin xirfad leh mar mar dhifdhif ah ayay uyimaadaan dumarka uurka leh markii ay dhalayaan caruurta ama markii lagu jiro daryeelka waqtiga hooyadu uurka leedahay ama dhalmada ka dib daryeelka cafimaad ee la siiyo, taasoo ay ugu wacan tahay daryeelka caafimaad oo aan ku filnayn.  Somaliland iyo Puntland gudahooda, barnaamijyada caalamiga ah waxay taageeraan in dumarka si isku mid ah looga baaro loogana daaweeyo  Cudurada Galmada lagu kala Qaado oo uu kujiro fayraska HIV. Waxaa gobolada koofurta iyo bartamaha kajira barnaamijyo xadidan.

 Kooxaha haweenka ee Muqdisho, Hargeysa (Somaliland), Bossaso (Puntland) iyo magaalooyin kale waxay si firfircoon u horumariyeen xuquuqaha isku midka ah ee dumarka waxayna taageereen in dumarka lagu daro jagooyinka dowlada ee masuulka ah, welina faalada iyo ka qeybgalka dumarka ee siyaasada wadanku way xadidanyihiin.

 Caruurta

Maadaama aysan jirin dowlad dhexe oo shaqeynaysa, dhalashooyinka lagama diiwaangaliyo Puntland, iyo koofurta iyo bartamaha Soomaaliya.  Ka baaqsashada in la diiwaangeliyo caruurta dhalata sabab weyn uma aha diidmada adeegyada dadweynaha. Diiwaangelinta dhalashada laga sameeyo isbitaalada iyo guryaha waxaa loo qaatay mid xasaasi ah Somaliland gudaheeda; si kastaba ha ahaatee awooda dowlada oo xadidan aawadeed oo ay weheliso nolosha reer guuraaga ee shakhsiyaad fara badan ayaa waxay sababtay in dhalashooyin badan aan la diiwaangalin. Somaliland gudaheeda, qaar ka mid ah adeegyada dadweynaha waxaa laga yaabaa in caruurta aan sida habboon loo diiwaangalin aysan helayn.

 Inta lagu jiray sandkii kaa xigay UNICEF waxay soo tabisay in in ka badan 60 boqolkiiba iskuulada Muqdisho la xiray inta iskuul oo soo hartayna ay ku shaqeynayeen qorida ardayda cusub oo soo galaysay oo noqotay  mid aad isu dhintay iyo soo xaadirida ardayda oo iyana is dhintay maadaama waalidiin badan caruurtooda ay ka saareen arimo la xiriira amniga dartood. Laga soo bilaabo markii dowladii dhexe ay burburtay 1991, adeegyada waxbarashada waxaa qeyb ahaan loo soo nooleeyay qaabab dhowr ah oo ay kujiraan nidaam dhaqameedkii dugsiyada Qur,aanka; nidaamyada dugsiyada hoose iyo kuwa sare oo ay maalgeliyaan bulsho.   

 deeq bixiyaasha caalamiga ah, iyo maamulada somaliland iyo puntland, dugsiga ay maamulaan hay’adaha samafalka islaamiga,iyo tiro dhawr ah oo ka mid ah iskuulada sida gaarka ah loo leeyahay,iskuulada sare,jaamacadaha iyo machadyada tababarka farsamada gacanta. (HADAL HORE AYUU LA SOCDAA)

 Tiro yar oo ka mid ah ardayda gasha dugsiyada hoose ayaa dhamaystirta waxbarashadooda sare. waxaa jiray macalimiin ajnabi ah oo si xoog leh dalka usoo galay  si ay wax uga baraan dugsiyada Qur’aanka ee sida gaarka ah loo leeyahay iyo madarasadaha , iskuuladani maaha kuwa qaali ah waxayna bixiyaan waxbarasho aasaasi ah; waxaase la sheegayaa inay gabdhaha yaryar faraan  inay xijaabka xirtaan iyo waliba dhaqamo kale oo aan ka mid ahayn caadooyinka Soomaalida.

Ma jirin nidaam rasmi ah oo ilmaha u fidiya daryeel caafimaad; hase ahaatee ilmaha waxaa isbitaalada  lagaga  daweeyaa cudurada nolosha khatarta ku ah iyo dhaawacyada  xataa haddii ayna waalidiintu ka dhiibi karin kharashka daawada. wiilasha iyo gabdhuhu si isku mid ah ayay ugu siman yihiin adeegyadan.

 ilmaha oo si xun loola dhaqmo iyo kufsigu waa arrimo murugo leh, inkastoo ayna jirin wax tirakoob ah oo ku saabsan tirada rasmiga ah. hay’adda UNICEF waxay ku warantay  in ilmaha barakacay ay dad u dhaw ay kala kulmaan kufsi sidoo kale ilmaha kalena arrintan way sheegeen.

 ilmuhu waxay noqdeen dadka ugu badan ee ay dhibaato kasoo gaarto qulquladaha siyaasadda ee sii soconaya. khubarada u kuurgala daryeelka ilmuhu waxay sheegayaan intii sanadkan lagu jiray in boqolaal ilmo ah la dilay ama la dhaawacay taasoo ay sababtay dagaaladu.

 Dagaalada dhexdooda iyo intii laga qaxayay Muqdisho ayay maleeshiyaadku kufsadeen ilmo yaryar.

Caadada gudniinka fircooniga waxay ahayd mid si weyn dalka ugu baahsan.  maadama 98% dumarka lagu gudo habka gudniinka fircooniga ah waxaa lagu sameeyaa   qodbitaan  taasoo ah dhibaatada ugu ba’an ee dumarka kasoo gaarta gudniinka fircooniga ah.. inkastoo gudniinka fircooniga ahi uu sharci ahaan mamnuuc ka yahay Puntland iyo Somaliland hadana sharcigaasi maaha mid la dhaqan geliyo. hay’adaha qaramada midoobay iyo kuwa aan dawliga ahayn waxay isku dayaan inay dadka ka dhaadhiciyaan khatarta ka iman karta gudniinka fircooniga ah, hase ahaatee majirto tirokoob dhab ah oo ku saabsan  xadiga ay le’eg tahay guusha laga gaaray arrintaas.

mara dhawr ayaa dawladda kumeelgaarka ah ciidamadeeda laga diiwaan geliyay ilmo yaryar. kooxaha dawladda ku kacsani waxay isticmaalaan ilmo ay askar ka dhigtaan(fiiri qaybta 1.g).  nidaamka ay dadku u yaqaanaan caasi waalid kasoo ah in ilmaha lagu xiro xabsi  iyadoo aa la marin wax nidaam sharci ah waa mid wali jirta. kadib ilmaha waxaa lala xiraa dad ka waaweyn. ku dhawaad 100 ka mid ah  400  oo maxbuus kuwaasoo ku jira xabsiga dhexe ee ay gacanta ku hayso dawladda kumeelgaarka ahi  waa ilmo yaryar oo ay waalidiintood usoo xireen arrimo la xiriira  waxbarasho diidnimo  iyo caasi waalid.

 safar kormeer ah  oo ay hay’adda UNICEFku tagtay Somaliland bilowgii sanadka waxaa lagu cadeeyay inay jiraan ilmo yaryar oo ku xiran xabsiyada Somaliland kuwaasoo intooda badan aan la marin hab maxkamadeed intooda badana waxaa loo soo xiraa dhega adayg iyo danbiyo yaryar.  hay’adaha UNICEF iyo UNDP waxay bilaabeen mashruuc ay ilmaha ku siinayaan gargaar dhinaca sharciga ah in badan oo ka mid ahna  waa lasii daayay. Barnaamijka Caddallada Dhalaanka waxaa lagu baray garsoorayaasha iyo qareenada xog ku saabsan dhibaatooyinka bani’aadminimo ee ilmaha haysta.

 dhaqanka ah in laga dhilaysto ilmaha waa mid jira; maxa yeelay dhaqan ahaan waa mid  aan la sheegin mana jirto wax tirokoob ah oo ku saabsan inay jiritaankeeda. ka dhilaysiga ilmaha waa mid mamnuuc ah dhamaan gobolada sharci ahaan sida dhilaysiga kalaba uu mamnuuc u yahay. danbiga noocan oo kale ah maamul goboladu qofkii lagu helo waxay ku xukumaan 5 ilaa 15 sano oo xarig ah. goobaha ay ka taliyaan ururka alshabaab ciqaabtu waxay noqon kartaa karbaash ama in dhagax lagu dilo qofka. ma jiro xeer qaanuuni ah oo ku saabsan kufsiga ama da’ xadidan ee galmada raalliga la isaga yahay.

  Tahriibinta Dadka

 Axdiga kumeelgaarka ahi waxa uu si cad u mamnuucayaa tahriibinta . 28kii febraayo maamulayaasha Puntland waxay ku dhawaaqeen in qofka lagu qabto isagoo dad tahriibinaya lagu xukumi doono dil. sanadka gudihiisa  maamulayaasha Puntland waxay aad ula dagaalameen tahriibinta dadka. tusaale ahaan markay taariikhdu ahayd 15kii Febraayo booliiska Puntland waxay weerar ku qaadeen tuulo xeebeed lagu magacaabo Marera waxayna gacanta ku dhigeen 3 doomood  waxayna soo xireen 12 qof oo lagu eedeeyay inay  dadka tahriibiyaan. sidoo kale 2dii luulyo maamulka Puntland waxay degmada Zeylac ku xireen 6 qof oo u dhashay dalka Yemen  iyadoo lagu qabtay tahriibin.

markay taariikhdu ahayd 24kii luulyo booliiska Boosaaso waxay xireen 6 qof oo dadka tahriibiya sidoo kale waxay kala kexeeyeen 48 qof oo isku dayayay inay tahriibaan.

Bishii diseembar ciidamada ilaalada xeebaha  puntland waxay meel u dhaw xebta Boosaaso ku qabteen 4 qof oo ay u qabteen tahriibin iyo burcad badeednimo. dhamaadkii sanadkan dadkaasi way xirnaayeen  iyagoo ay u harsan tahay baaritaano.

7 qof oo lagu qabtay tahriibin kuwaasoo lagu qabtay degmada Maydh ee gobolka Sanaag bishii  April 2008  dacwad ayaa maxkamadi kusoo oogtay. qof ka mid ah ayaa lasii daayay 6 kalana waxaa lagu xukumay muddooyin isugu jira 3 ilaa 6 sano. ma jiro sharci mamnuucaya addoonsiga, dhilaysiga qasabka ah iyo midka aan qasabka ahaynba. aad ayay u adag tahay in la helo warbixin ama xaqiiq dhab ah oo ku saabsan tahriibinta, hase ahaatee dalka Soomaaliya waxaa la ogyahay inuu yahay  meel ay ka yimaadaan dadka tahriibku iyo sidoo kale meel ay kusii hakadaan iyo waliba meel la keeno dumar iyo ilmo la tahriibinayo, sanadkan waxaa jirtay warar ku saabsan tahriibinta. tahriibinta dadku waxay ahayd arrin aad u baahsan waxaana jirta caddeyn ku saabsan in  dadka arrintan ku lugta lihi isticmaalaan hababka iyo wadiiqooyinka  ay isticmaalaan dadka koontarabaanka ka ganacsada oo kale. wakaalado shaqo oo been abuur ah  ayaa ku lug leh arrinta tahriibinta kuwaasoo bartilmaameedsada dadka u socda dhinaca wadamada gacanka carabta. dumarka Soomaalida waxaa loo tahriibiyaa dalal ay ka mid tahay oo ku jirto Ciraaq, Lubnaan, Suuriya iyo Koofur Afrika waxaana dumarkaas loo adeegsadaa arrimo dhilaysi. sidoo kale ragga soomaalida ee loo tahriibiyo wadamada gacanka carabta waxaa looga faa’iideystaa shaqooyinka xoolo raacidda iyo shaqooyinka hoose waxaa kaloo lagu waramayaa in ilmaha Soomaalida loo tahriibiyo wadamada ay ka midka yihiin Jabuuti, Malaawi, iyo Tansaaniya si looga faa’iideysto arrimo dhilaysi iyo shaqooyin ay carruurtu qabtaan.

waxaa lagu waramayaa in dumar Itoobiyaan ah loo tahriibiyo Soomaaliya iyo wadamada

bariga dhexe si looga faa’iideysto arrimo galmo iyo shaqooyin ayna awoodin. tiro yar oo ah rag u dhashay wadanka Kamboodhiya ayaa loosoo tahriibiya si ay uga shaqeeyaan doomo kaluumaysi oo muddo badan ka  shaqaynaya meelo u dhaw xeebaha soomaaliya. waxaa kale oo lagu soo waramayaa inay maleeshiyaadka hubaysani u tahriibiyaan dumar iyo ilmo yaryar bariga dhexe iyo yurub  arrimo la xiriira dhilaysi iyo shaqo aad u daran. sidoo kale shabakadaha tahriibintu waxay ilmo yaryar u kexeeyaan dalka koofur afrika si looga faa’iideysto dhinaca galmada.

 

Hay,adaha xuquuqul insaanku waxay sheegayaan inay Puntland tahay albaab ay ka galaan tahriibayaashu. warbixinta uu qoray khabiirka madaxbaan ee qaramada midoobay u qaabilsan arrimaha xuquuqul insaanka Soomaaliya  waxaa ku cad in tahriibinta dadku ay tahay arrin baahsan maadaama ay jirto xeeb dheer oo aan lahayn  maamul wax ku ool ah oo ilaalin kara dhamaanteed. Nidaamka sharecada iyo xeer dhaqameedka waxay siyaabo kala duwan uga horjeedaan tahriibinta mase jirto nidaam midaysan oo lagu ilaaliyo xeebaha lagulana dagaalamo dhacdooyinkan, sidoo kale ma jiro hanaan cadaaladeed oo wax ku ool ah kaasoo lagu maxkamadeeyo dadka ku hawlan tahriibinta.

Maadaama qoysaska Soomaalidu ayna awood ulahayn inay ilmahooda daryeelaan qaarkood waxay ilmahooda u dhiibaan dad ay qaraabo yihiin. Markaa qaar ka mid ah ilmahaas waxaa laga yaabaa in looga faa’iideysto habab galmo ama shaqo xoog ah.

Waqtiyo kala duwan maamulada siyaasadda ee Somaliland iyo Puntland  waxay tibaaxeen inay la dagaalamayaan tahriibinta, laakiinse maadaama ay jirto  musuqmaasuq iyo dhaqaale yari lama qaabeyn nidaamyo iyo qorshayaal waafi ah.  Qaar ka mid ah saraakiisha maamuladan ayaa la og yahay inay ku lug leeyihiin ama ay iska indhatiraan arrimaha tahriibinta. Ma jiro wax qoondo dhaqaale ah oo loogu talo galay ka hortagga tahriibka iyo la tacaalidda dadka lagu qabto arrimaha tahriibka. Ma jiro wax warbixin ah oo tilmaamaysa in maamulka dawladda kumeelgaarka iyo Somaliland toona ay soo xireen ama ay maxkamad soo taageen  dad lagu eedeeyay tahriibka. Dhamaan gobolada oo dhan ma jiraan saraakiil loo tababaray aqoonsiga tahriibka iyo gargaarka dadka lagu dhibaateeyo tahriibka. hay’adaha aan dawliga ahayn waxay ka shaqeeyaan   dadka gudaha ku barakacay  kuwaasoo qaarkood ay yihiin kuwo dhib kala kulmay tahriibinta.

 Dadka Naafada Ah

 Axdiga dawladda kumeelgaarka, dastuurka Somaliland iyo kan Puntland dhamaantood waxay mamnuuc ka dhigayaan in la haybsooco dadka naafada ah

 Axdiga kumeelgaarka ahi wuxuu qeexayaa inay dawladdu mas’uul ka tahay daryeelka dadka naafada ah, agoonta, dumarka ay ragoodu ka dhinteen, geesiyaasha usoo dagaalamay difaaca dalka iyo dadka gaboobay.

Dastuurka Somaliland waxa uu caddeynayaa inay dawladdu mas’uul ka tahay  caafimaadka, daryeelka, hormarinta iyo waxbaridda hooyada, dhalllanka, dadka naafada ah, kuwa aan haysan cid daryeesha, iyo kuwa aan fayoobayn maskax ahaan.

 Dastuurka Puntland waxa uu dhawrayaa oo uu difaacayaa xuquuqda agoonta,dadka naafada ah, iyo qof kasta oo u baahda ilaalin sharci ah.

 Sadexda sharci midkoodna ma damaanad qaadayo inay helaan adeegyada ay u baahan yihiin

 Maadaama ayna jirin hay’ado dawladeed oo wax ku ool ah waxba lagama qaban dhibaatooyinka haysta dadka naafada ah. Dhanka Somaliland dhawr hay’adood oo aan dawli ahayn kuwaasoo ah maxali ayaa dadka naafada ah siiya adeegyo . Ururo ay leeyihiin dadka naafada ah ayaa khabiirka gaarka ah ee arrimaha xuquuqul insaanka uga warbixiyay jiritaanka dhawr dhacdo oo lagu haybsoocayo dadka naafada ah.

 Sidoo kale waxa jira tacadi weyn oo lo geysto dadka maskax ahaan aan fayoobayn. Maadaama uuna jirin kaabe caafimaad oo guud kama jiro dalka wax hay’ad gaar ahaaneed ah oo ka caawisa dadka aan u fayoobayn maskax ahaan dhinaca waxbarashada. Waxaa aad u badan in qofka waalan geed ama meel guri ah lagu silsiladeeyo.

 Dadka Laga Tiro Badan Yahay Qabiil Ahaan Ama Shacab Ahaan

 In ka badan 85% dadka Soomaalidu waxay wadaagan isir, diin, iyo dhaqan reer guuraanimo. Khabiirka gaarka ah ee arrimaha xuquuqul insaanku wuxuu ku qiyaasay in dadka laga tirada badan yahay ay yihiin 22% tirada dadka Soomaaliya. inta badan gobolada dalka kuwa aan ka ahayn qabiilada waaweyn ee laga tirada badan yahay waxaa laga reebaa hawlaha ka qaybgalka  hay’adaha maamulka, sidoo kale waxaa lagu haybsoocaa shaqaaleynta, garsooridda, iyo helitaanka adeegyada guud.

 Dadka laga tirada badan yahay ee la xaqiro waxaa ka mid ah Bantuuga ( oo ah kuwa ugu badan dadka laga tirada badan yahay), Reer Banaadir,Reer Xamar, Barawaani, Sawaaxili, Tumaal, Yibir, Yaxar, Madhibaan, Hawraarsame, Muse dhariyo iyo Faqa ayuub. inuu isdhexguursi dhexmaro qabiilada waaweyn iyo kuwa laga tirada badan yahay waa arrin dhaqanku diidayo.kooxaha laga tirada badan yahay ma laha maleeshiyaad hubaysan sidaas awgeed waxaa halkeedii kasii socotay  dhibaatooyin  si weyn iyaga gaar ahaan  ugu dhacayay kuwaasoo  isugu jira dilka,jirdilka,kufsiga ,afduubka lagu raadinayo madaxfurashada,dhaca loo geysanayo hantida iyo dhulka iyadoo aanay cidna wax talaabo ah ka qaadeynin maleeshiyadka iyo dadka ka dhashay beelaha waaweyn. Qaar badan oo ka mid ah dadka laga tirada badan yahay waxay wali kusii nool yihiin xaalad faqri oo aad u daran waxaana wali lagu hayaa haybsooc iyo faquuqitaan.

Tusaale ahaan markay taariikhdu ahayd September 2008 maleeshiyo beeleed u dhalatay  jifada  Cumar Maxamuud ayaa magaalada Gaalkacayo  ku dishay nin dirawal ah. Ninka dirawalka ahi wuxuu u dhashay Mareexaan  sida ay ku warbixiyeen dadka deegaanku arrintu waxay la xiriirtay qabiil. Wax haba yaraatee laga qabtay arrintan ma jirto.

 Faquuqitaanka dhinaca bulshada, xaqiritaanka, iyo falalka gacan ka hadalka ah ee loogu geysto qofka haybtiisa ama jinsigiisa dhedig ahaan :

 Arrinta ku saabsan nooca galmada ee qofku uu ku dhaqmo waa mid aan laga hadli karin dhamaan gobolada dalka Soomaaliya. Sidaas darteed ma jirin warbixinno ku saabsan faquuqitaan bulsheed oo ku saleysan habka galmada ee qofka u gaarka ah.

 Faquuqitaan bulsheed oo kale iyo falxumo

 Dadka qaba cudurka HIV/AIDS wali waxaa bulshooyinka ay ku dhex nool yihiin iyo dadka ay u shaqeeyaani ay ku hayaan faquuqitaan dhamaan gobolada dalka. Sida ay ku warbixisay hay’adda UNICEF dadka qaba cudurka HIV/AIDSku waxay la kulmaan dhibaatayn, diiditaan ay qoysaskoodu iska diidaan, xaga shaqada oo la geeyo meelo gooni ah iyo waliba in shaqooyinka laga saaro.sidoo kale waxaa faquuqitaan la kulma ilmaha ay waalidiintood qabaan cudurka HIV/AIDS taasoo ka hor istaagaysa inay helaan daryeel iyo adeegyo.

  Qeybta 7aad   Xuquuqda Dhinaca Shaqada

 Samaysiga Ururo Shaqo

 Dastuurkii 1960kii wuxuu dadka shaqaalaha u oggolaanayaa inay sameystaan ururo, dawladda kumeelgaarka ahina way ixtiraamaysaa arrintan. maadaama ay dalka  wali ka jiraan dagaalo sokeeye iyo dirir qabiil hay’adda kaliya ee urur shaqaale oo qayb ahaan hawlgasha waa hay’adda isutagga saxafiyiinta  NUSOJ. Ururo kale ayaa si magac ah uun u jira kuwaasoo aan wax hawl ah qaban intii sanadka lagu jiray. Dastuurka maamulka Puntland iyo kan Somaliland labaduba waxay ixtiraamayaan xorriyada isu imaanshaha; laakiinse shuruucda ku saabsan shaqaaluhu maaha kuwo laga dhaqan geliyay dalka maadaama ay meesha ka maqan tahay dhawritaankii xuquuqda shaqaaluhu.

 Ururka midowga ganacsatada Somaliland(SOLTUO) oo la abuuray  sanadkii 2004 waxaa uu ku doodayaa inuu ka kooban yahay 26,000 oo xubnood kuwaasoo ka kala yimid 21 urur, laakiinse ma jirin wax nashaad ah oo ay soltuo qabatay sanadka gudihiisa.

 Axdiga kumeelgaarka ahi wuxuu ururada u oggolaanayaa inay hawlahooda qabsadaan iyagoo aan wax faragalin ah lagu samayn sidoo kale wuxuu u oggolaanayaa inay sameeyaan shaqo joojin. Dhab ahaan ma jirin wax isku day ah oo ay ururadu ku sameeyeen shaqo joojin.

 

2. Xuquuqda Ku Saabsan Dhinaca Gadashada Iyo Xaraashka Wadareed Wadareed.

 Shuruucda Soomaaliya,Somaliland iyo Puntland intuba arrintan way ixtiraamayaan laakiinse lama dhaqan gelin.

Arimaha ku saabsan gunooyinka iyo shuruudaha shaqada dhaqan ahaan waa kuwo ku saleysan nidaam gaar ah oo la xiriira dalbashada, helitaanka iyo saameynta qabiilka shaqaalaha.

 Axdiga kumeelgaarka ahi wuxuu ururada u oggolaanayaa inay hawlahooda u qabsadaan iyadoo aan cidina faragelin ku samaynin sidoo kale shaqaalaha wuxuu u oggolanayaa inay sameeyaan shaqo ka fariisi. Ma jirin wax warbixin ah oo ku saabsan jiritaanka faquuqitaan lagula kacay ururada.

 Ma jirto meelo gaar ah oo lagu habeeyo waxyaabaha la dhoofiyo 

 

 

3. Mamnuucitaanka Xoog Ku Shaqaaleynta

 Xeerkii ciqaabta ee ka horeeyay 1991 iyo axdiga kumeelgaarka ahi waxay mamnuucayaan qasab ku shaqaysiinta oo ay ku jiraan dhalaanku; ma jiraan wax warbixinno ah oo ku saabsan jiritaanka arrintan

 

4. Mamnuucitaanka Ku Shaqeysiga Dhalaanka Iyo Da’da Ugu Yar Ee Shaqada

 Xeerkii shaqada ee ka horeeyay 1991 iyo axdiga kumeelgaarka ahi waxay mamnuucayaan ku shaqeysiga dhalaanka, hadana sidaas oo ay tahay ku shaqaysiga dhalaanku waa mid aad u baahsan. Adeegsiga dhalaanka loo adeegsado ciidan ahaan waa arrin dhibaato ah (fiiri qaybta 1.g).  Dadka da’da yar waxaa loo shaqaaleeyaa xoolo raacidda,beeraha iyo shaqooyinka guriga .

Ilmuhu waxay jabiyaan dhagaxa si ay laami uga dhigaan sidoo kale waxay jidadka ku gadaan jaadka iyo sigaarka.

sida ay ku qiyaastay hay’adda UNICEF laga soo bilaabo 1990kii ilaa 2005 36% dhalaan ay da’doodu u dhaxayso 5 ilaa 14 jir ayaa ahaa shaqaale muruqmaal ah -  31% waa lab haka ay  41% ay ka yihiin dhedig. Waxaa la aaminsan yahay in tirada shaqaalaha muruqmaalka ee dhalaanka ahi ay intaas aad uga badan tahay. La’aanta fursada waxbarashada iyo xaalada dhaqaale ee aad u liidata ayaa ugu wacan shaqaaleynta dhalaanka.

Dalka Soomaaliya hirgelinta shuruucda ku saabsan shaqaaleynta dhalaanka waxaa mas’uul ka ah wasaaradda arrimaha bulshada iyo qoyska. Dhanka Somaliland waxaa mas’uul ka ah wasaaradda arrimaha qoyska iyo hormarinta bulshada, halka Puntland ay mas’uul ka tahay wasaaradda  shaqada, dhalinyarada, iyo cayaaraha. Dhab ahaan ma jirto mid ka mid ah sadexdan wasaaradood oo dhaqan gelisay nuxurka shuruucda ku saabsan shaqaaleynta dhalaanka

 

5. Duruufo Shaqo Oo  Macquul Ah

 Inkastoo axdiga kumeelgaarka ah iyo dastuurka Somaliland labadaba ay ku jiraan faqrado sheegaya ahmiyadda jiritaanka jawi (xaalad)shaqo oo macquul ah  hadana intii sanadka lagu jiray ma jirin maamulo gobolada ku kormeera duruufaha shaqada. Ma jiro heer go’an oo ay ku cadahay gunada ugu yar heer qaran. Ma jirto xog ku saabsan jiritaanka shaqaale ajnabi ama muhaajiriin ah oo ku sugan Soomaaliya.

 43% dadka Soomaalidu waxay shaqeeyaan wax ka yar 40,000 shilin soomaali maalinkii ( waxka yar  hal doolar )

mana jirto qaab lagu hagaajinayo nolosha shaqaalaha iyo qoysaskooda. Intii sanadka lagu jiray dhamaan gobolada dalka heerka nolol xumada waxaa hoos usii riday sicir barar, nabadgelyo xumo iyo arrimo kale. Dhamaadkii sanadka dad lagu qiyaasay 3.5 malyan oo Soomaali ah ayaa u baahnaa gargaar bani’aadminimo oo degdeg ah.

 Dalka Mareykanku Soomaaliya uma joogo wakiil diblomaasi mana loo oggolayn sanadkan  shaqaalaha dawladda Mareykanku inay si toos ah ugu safraan dhulkii la isku oran jiray Soomaaliya. Warbixintan waxaa inteeda badan laga soo xigtay ilo aan ahayn dawladda Mareykanka.